Dizajni i lashtë i Himalajeve që sfidon tërmetet
“Tërmetet do të vijnë dhe do të shkojnë, por shtëpia do të jetojë”. Në një seri qytetesh të Himalajeve të njohura për tërmete të forta, vendasit ende nderojnë një stil ndërtimi mijëravjeçar. Në vitin 1905, një tërmet vdekjeprurës tronditi peizazhin e Himachal Pradesh, një shtet indian në Himalajet perëndimore. Ndërtime prej betoni u rrëzuan si […]
“Tërmetet do të vijnë dhe do të shkojnë, por shtëpia do të jetojë”.
Në një seri qytetesh të Himalajeve të njohura për tërmete të forta, vendasit ende nderojnë një stil ndërtimi mijëravjeçar.
Në vitin 1905, një tërmet vdekjeprurës tronditi peizazhin e Himachal Pradesh, një shtet indian në Himalajet perëndimore. Ndërtime prej betoni u rrëzuan si shtëpi prej letrash. Të vetmet struktura të mbijetuara ishin në qytetet ku banorët kishin përdorur një teknikë të lashtë, tradicionale ndërtimi të njohur si “kath kuni”.
Në një pasdite të ngrohtë të së martës, u drejtova drejt njërit prej tyre. “Kalaja Naggar”, e cila u ndërtua më shumë se 500 vjet më parë si selia e mbretërve të fuqishëm “Kullu” dhe e njëjta, mbeti në këmbë, e padëmtuar, pas asaj fatkeqësie.
Oficerët nga Shërbimi Gjeologjik i Indisë u mahnitën nga mungesa e dëmtimeve sizmike në kështjellën dhe shtëpitë e tjera të kath kunit në rrezen e tërmetit. “Kjo, në pamje të parë, u duk e panatyrshme për shkak të ndërtimit në dukje mjaft të rëndë të shtëpive… derisa dikush arriti të kuptojë fuqinë natyrore rezistente të mureve të tyre të lidhur me dru,” shkruajnë ata.

Kalaja është një nga shembujt më të hollë të mbetur të stilit të ndërtimit, por shtëpitë “kath kuni” janë ndërtuar në këtë rajon për mijëra vjet. Dizajni dallohet nga ndërthurja e shtresës së drurit deodar (një lloj kedri Himalayan) me gurë nga burimet lokale. Kalaja “Naggar” është tani një hotel dhe atraksion turistik, por muret e saj prej gurësh gri të grumbulluar, të sheshtë, të alternuar me dërrasa druri me nuancë dheu, janë prova se disa gjëra janë të përjetshme.
Si dizajn, “kath kuni” është i zgjuar. “Druri dhe guri Deodar krijojnë një ekuilibër dhe përbërje spektakolare së bashku,” tha Rahul Bhushan, arkitekt dhe themelues në NORTH , një studio arkitekturore dhe dizajni me bazë në Naggar që punon për të ruajtur teknikën e ndërtimit përmes projekteve të ndërtimit, punëtorive, rezidencave të artistëve dhe shtëpive.
“Guri i jep peshë strukturës, duke rezultuar në një qendër të ulët graviteti, dhe druri e mban strukturën së bashku, falë fleksibilitetit të tij”, ka thënë ai për BBC.
Teknika është e përshtatshme për Himalajet, një nga zonat më aktive sizmike në botë. Dyert dhe dritaret janë të ndërtuara në përmasa të vogla dhe kanë korniza të rënda prej druri për të pakësuar stresin në hapjet gjatë një tërmeti. Plus, ndërtesat kanë më pak nga këto hapje për të ndihmuar transferimin e forcave inerciale në tokë. Mbi të gjitha, çatitë e trasha me rrasa e mbajnë të gjithë ndërtesën fort në vend.

Fjalët “kath kuni” rrjedhin nga sanskritishtja, që përkthehet në “qoshe druri”. “Kjo përshkruan thelbin e stilit të ndërtimit,” tha Tedhi Singh, një nga pak banorët e mbetur në Chehni, i vetmi fshat në Himachal Pradesh ku shtëpitë janë të gjitha “kath kuni”, në krahasim me fshatrat e tjerë ku shtëpitë më të reja prej betoni janë më të zakonshme.
“Hidhni një sy qosheve të çdo ndërtese kath kuni dhe do të shihni qartë trarët e drurit të ndërthurur së bashku. Boshllëqet midis këtyre shtresave janë të mbushura me gurë të vegjël, sanë dhe rrënoja. Ky sistem i ndërlikuar i ndërthurjes i bën strukturat e kath kunit jashtëzakonisht fleksibël duke lejuar që muret të lëvizin dhe të përshtaten në rast të një ngjarje sizmike.”
Singh shtoi se strukturat “kath kuni” kanë mure me dy shtresa që veprojnë si izolues, duke e mbajtur hapësirën të ngrohtë në muajt e ftohtë të dimrit dhe të freskët në verë. Llogoret në tokë dhe shtretërit e ngritur të blloqeve prej guri forcojnë superstrukturën, duke parandaluar që uji dhe bora të depërtojnë.
Përveç këtyre cilësive rezistente ndaj tërmeteve, arkitektura “kath kuni” është gjithashtu e përshtatur mirë me stilin agrar dhe komunitar të jetesës së rajonit. Në përgjithësi, kati përdhe është i rezervuar për bagëti. Katet e sipërme përdoren si ambiente banimi pasi janë shumë më të ngrohta, falë dritës së diellit.

“Nuk mund ta imagjinoj të jetoj në një strukturë betoni… ato thjesht nuk i përshtaten stilit tonë të jetesës,” tha Mohini, e cila jeton me burrin dhe vajzën e saj në një strukturë shekullore prej guri dhe druri në Chachogi, një fshat i vogël afër Naggar.
“Shtëpitë Kath kuni janë projektuar në një mënyrë që na lejojnë t’i mbajmë bagëtitë tona të lira në hapësirën e hapur në katin e poshtëm dhe t’i lëvizim ato brenda në kohën e mjeljes ose gjatë kushteve të vështira të motit. Ato gjithashtu janë ndërtuar në përgjithësi në grupe, duke e bërë më të lehtë që ne të ndajmë bagëtinë dhe hapësirën e magazinimit”.
Me kalimin e kohës, teknika e ndërtimit është transmetuar ndër breza. Megjithatë, tradita po shuhet pasi grupet e shtëpive prej betoni me çati të sheshtë po marrin përparësi në shumë fshatra. Madje, disa vendas po fshehin shtëpitë e tyre prej betoni me pllaka guri dhe letër-muri me veshje druri, përpjekjet e dëshpëruara për të ruajtur identitetin si lëndë e parë për kath kuni janë bërë më të vështira dhe më të shtrenjta për t’u marrë.
Në 1864, Perandoria Britanike themeloi Departamentin e Pyjeve në Indi, duke çuar në një transferim të papritur të pronësisë së pyjeve nga vendasit në shtet. Kjo nxiti nxjerrjen e shfrenuar dhe përdorimin komercial të deodarit në Himachal Pradesh-in e sotëm. Në një përpjekje për të riparuar marrëdhëniet midis pyjeve dhe banorëve lokalë të pyjeve, qeveria indiane miratoi Aktin e të Drejtave të Pyjeve në 2006, i cili i jep të drejtë secilës familje Himachali për vetëm një pemë çdo 10 vjet, dru i mjaftueshëm për të ndërtuar një shtëpi.
Ndërsa banesat tradicionale të Himachal Pradesh u bënë të shtrenjta dhe të parealizueshme, industria e betonit mblodhi avull. Tullat dhe çimentoja u dhanë vendasve një mënyrë më të lirë dhe më të shpejtë për të ndërtuar shtëpi. “Strukturat Kath kuni vijnë me kosto më të larta një herë, dhe njerëzit e kanë të vështirë t’i paguajnë ato shuma,” tha Bhushan.

Së bashku me rënien e kërkesës për strukturat “kath kuni”, ka pasur një rënie të vazhdueshme në numrin e atyre që specializohen në art, shoqëruar me një besim në rritje se strukturat e betonit janë më të qëndrueshme. Megjithatë, Himachal Pradesh ka pësuar një sërë tërmetesh me magnitudë 4.0 dhe më të lartë në 100 vitet e fundit, dhe gjatë këtyre ngjarjeve sizmike, shtëpitë e betonit rezultuan të dëmshme .
Së fundi, aspektet e kath kuni janë bërë gjithashtu disi të parëndësishme në kontekstin e kulturës dhe vlerave në zhvillim të Himachal. “Shtëpitë Kath kuni kanë dyer vërtet të vogla”, tha Mohini. “Në kohët e vjetra, njerëzit përkuleshin në hyrje, sepse kjo nënkuptonte edhe përkulje para hyjnisë së shtëpisë me nderim. Por sot, njeriu nuk dëshiron të përkulet para askujt, madje as Zotit.”
Pavarësisht këtyre sfidave, organizatat lokale po përpiqen të gjejnë mënyra për të promovuar dhe shpëtuar metodat tradicionale të ndërtimit.
Për shembull, NORTH punon me klientët e saj për të hartuar projekte në stilin kath kuni dhe bashkëpunon me artizanët vendas për ndërtimin. Ata po hetojnë gjithashtu nëse materialet alternative si bambu mund të zëvendësojnë drurin për ta bërë stilin “kath kuni” më të qëndrueshëm në afat të gjatë.
Përveç kësaj, Bhushan po eksperimenton me “dhaji dewari”, një teknikë tjetër e vjetër e ndërtimit të Himalajeve që përdor korniza druri dhe mbushje dheu, dhe është shumë më me kosto dhe kohë efektive sesa “kath kuni”. Dhe meqenëse Himachal Pradesh është një shtet me turizëm, akomodimet në butikë si Neeralaya dhe Firdaustë forcojë edukimin dhe vlerësimin e arkitekturës lokale duke u ofruar turistëve mundësinë për të qëndruar në shtëpi të stilit kath kuni, si dhe për të provuar gatimin rajonal dhe aktivitete të tilla si peshkimi dhe larja në pyll.















