Në një epokë kur drejtësia e sallave të gjyqit shpesh perceptohet e vonuar, media sociale është kthyer në një arenë publike ku memoria historike, emocionet dhe kërkesa për drejtësi përzihen çdo ditë. Nga postimet për Reçakun në Instagram, tek hashtagët për viktimat e Mejës në Twitter, rrjetet sociale janë bërë jo vetëm vend për përkujtim, por edhe përballje me të kaluarën.

Në përvjetorin e Masakrës së Reçakut më 15 janar 2024, një postim i presidentes Vjosa Osmani, ku ajo shkroi “Reçaku është e vërteta jonë. Drejtësi për viktimat!”, u shpërnda mbi 18 mijë herë në rrjete sociale dhe nxiti qindra komente emocionale. Në po të njëjtën ditë, hashtag-u #Reçaku u përdor mbi 30 mijë herë vetëm në Twitter/X.

Valon Murati, analist dhe ish-ministër për dialog dhe integrim thotë se:” Për shumë të rinj, përballja me të kaluarën nuk ndodh në libra historie, por në Instagram dhe TikTok. E gjithashtu media sociale është kthyer në frontin kryesor të kujtesës kolektive.”

Në Kosovë, rrjetet sociale janë bërë mjet kyç për liderët politikë për të artikuluar narrativën zyrtare mbi luftën. Kryeministri Albin Kurti është ndër më aktivët në këtë drejtim, duke përdorur Facebook dhe Twitter për të bërë thirrje për drejtësi për të pagjeturit dhe për t’i kujtuar botës krimet e kryera nga regjimi serb.

Por narrativat e ndërtuara nga institucionet shpesh përplasen me versionet alternative që qarkullojnë online. Një nga raportet e BIRN (2022) thekson se media sociale po shërben edhe si platformë për dezinformim dhe glorifikim të kriminelëve të luftës, veçanërisht në komentet nën postime publike.

“Ne shohim një polarizim të thellë në komentet ndaj çështjeve si Gjykata Speciale ose rasti i të zhdukurve. Ka njerëz që përpiqen të relativizojnë krimet e luftës ose të mohojnë përgjegjësinë,” thotë Flutura Kusari, juriste dhe eksperte e lirisë së shprehjes.

Sipas raportit të Socialbakers (2023), postimet që lidhen me drejtësinë e pasluftës në Kosovë gjenerojnë mesatarisht 2.7 herë më shumë ndërveprime sesa postimet e zakonshme politike.

Një sondazh i realizuar nga UNDP në Kosovë (2021) tregoi se 54% e qytetarëve besojnë më shumë në informacionin që lexojnë në rrjetet sociale sesa në institucionet zyrtare për çështjet e drejtësisë pasluftës. Kurse 84% e popullsisë së Kosovës është aktive në rrjetet sociale, sipas Statistikave 2024, e cila është një ndër përqindjet më të larta në Evropë.

Më poshtë janë disa nga statistikat më kryesore:

* Mbi 84% e kosovarëve përdorin rrjete sociale

* Postimet për drejtësinë pasluftës kanë 3x më shumë ndërveprim se mesatarja

* Hashtag-u më i përdorur: #DrejtësiPërViktimat

Në mungesë të muzeve të mirëfilltë kombëtarë për luftën apo narrativës së integruar në arsim, qytetarët i kthehen rrjeteve sociale për të ndërtuar kujtesën kolektive.

Jeta Krasniqi, aktiviste për të drejtat e grave të mbijetuara nga dhuna seksuale gjatë luftës, shpesh publikon histori personale në Facebook dhe ndan video nga fjalimet e saj. “Kemi mësuar të flasim për të kaluarën aty ku na dëgjojnë – dhe kjo ndodh në Facebook, jo në Kuvend,” shkruan ajo në një postim viral me mbi 12 mijë pëlqime.

Në TikTok, të rinjtë postojnë video të animuara mbi masakrat në Krushë të Madhe dhe Mejë, të ndjekura nga dhjetëra mijëra përdorues. “Në shkollë s’na tregojnë shumë për këto gjëra. Kështu mësojmë vetë,” thojnë të rinjët.

Ndonëse rrjetet sociale kanë fuqizuar zërin e viktimave dhe të rinjve, ato nuk janë të imunizuara ndaj rreziqeve. “Narrativa e viktimës absolute mund të bëhet armë politike. Media sociale e bën të lehtë që të krijohet një narrativë e njëanshme,” paralajmëron Dr. Bekim Blakaj nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Kosovë.

Në Serbi, ndërkohë, shumë faqe dhe komentues online vazhdojnë të mohojnë krimet në Kosovë ose të glorifikojnë figurat e dënuara për krime lufte, si Slobodan Miloševiq apo Ratko Mladiq.

Në këtë betejë të narrativave, media sociale mbetet si thikë me dy tehe: mund të ndihmojë pajtimin, por edhe të ushqejë urrejtjen. Por një gjë është e sigurt: drejtësia e pasluftës nuk është më vetëm në duart e gjykatave. Ajo po debatohet, përkujtohet dhe ndonjëherë edhe përdhoset në komentet, postimet dhe videot e përditshme në internet.

Për të ndërtuar paqen dhe kujtesën kolektive në mënyrë të ndershme, ekspertët kërkojnë që institucionet, mediat dhe shoqëria civile të bashkëpunojnë në ndërtimin e përmbajtjes së verifikuar dhe edukative në rrjetet sociale.

“Drejtësia në këtë vend duhet të bëhet, por edhe të shpjegohet – dhe sot shpjegimi më i fuqishëm ndodh në TikTok e Facebook,” thotë Flutura Kusari.

Në një realitet ku kujtesa historike dhe drejtësia nuk ndërtohen më vetëm në gjykata apo tekste shkollore, por edhe në postime e video që shpërndahen me një klikim, roli i medias sociale në Kosovë është bërë thelbësor – dhe i pashmangshëm. Ajo është kthyer në tribunën më të madhe publike ku të kaluarës i jepet zë, viktimat kërkojnë drejtësi dhe e vërteta sfidohet nga narrativa të ndryshme. Në këtë fushë të ndërlikuar, ku emocioni shpesh tejkalon faktin, sfida e së ardhmes mbetet krijimi i një kujtese kolektive që respekton të vërtetën historike dhe promovon pajtimin.

Prandaj, ndërtimi i përmbajtjes së verifikuar, edukative dhe të ndjeshme në rrjete sociale nuk është më luks, por domosdoshmëri për një shoqëri që synon drejtësinë dhe paqen e qëndrueshme.

—

* Ky shkrim është produkt i Akademisë për raportimin në fushën e Ballafaqimin me të Kaluarën (BmK) dhe Gazetarinë e Sensibilizuar për Konflikte, implementuar nga Pro Peace -Programi në Kosovë dhe Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës – AGK. Pikëpamjet e shprehura në këtë shkrim janë përgjegjësi e gazetarit/gazetares dhe ato në asnjë mënyrë nuk pasqyrojnë pikëpamjet e Pro Peace dhe AGK-së.