E themeluar në vitin 427 të erës sonë, Nalanda konsiderohet universiteti i parë rezidencial në botë, një lloj institucioni mesjetar Ivy League, shtëpia e nëntë milionë librave që tërhoqi 10 mijë studentë nga e gjithë Azia Lindore dhe Qendrore.

Ata ishin mbledhur aty për të mësuar mjekësinë, logjikën, matematikën dhe – mbi të gjitha – parimet budiste nga disa prej studiuesve më të nderuar të epokës. Siç ka thënë dikur Dalai Lama : “Burimi i gjithë njohurive budiste që kemi, ka ardhur nga Nalanda”.

Në më shumë se shtatë shekujt që Nalanda lulëzoi, nuk kishte asgjë tjetër si ajo në botë. Universiteti monastik i paraprin Universitetit të Oksfordit dhe universitetit më të vjetër të Evropës, Bolonjës, për më shumë se 500 vjet.

Për më tepër, qasja e ndritur e Nalandës ndaj filozofisë dhe fesë do të ndihmonte në formimin e kulturës së Azisë shumë kohë pasi universiteti pushoi së ekzistuari.

Është interesante se monarkët e Perandorisë Gupta që themeluan universitetin monastik budist ishin hindu të devotshëm, por dashamirës dhe pranues ndaj budizmit dhe entuziazmit intelektual budist dhe shkrimeve filozofike në rritje të kohës. Traditat kulturore dhe fetare liberale që u zhvilluan nën sundimin e tyre do të përbënin bërthamën e kurrikulës akademike multidisiplinare të Nalandës, e cila përziente budizmin intelektual me një njohuri më të lartë në fusha të ndryshme.

Sistemi i lashtë mjekësor indian i Ayurveda, i cili është i rrënjosur në metodat e shërimit të bazuara në natyrë, u mësua gjerësisht në Nalanda dhe më pas migroi në pjesë të tjera të Indisë nëpërmjet të diplomuarve.

Dhjetë mijë studentë nga e gjithë Azia erdhën në Nalanda për të mësuar parimet budiste nga disa prej studiuesve më të nderuar të epokës

Institucione të tjera budiste u frymëzuan nga dizajni i oborreve të hapura të kampusit të mbyllura nga sallat e lutjeve dhe dhomat e leksioneve. Dhe llaçi i prodhuar këtu ndikoi në artin kishtar në Tajlandë, dhe arti i metalit migroi prej këtu në Tibet dhe gadishullin Malajan.

Por, ndoshta trashëgimia më e thellë dhe e qëndrueshme e Nalandës janë arritjet e saj në matematikë dhe astronomi.

Astronomi dhe matematikani indian, Aryabhata, i konsideruar si babai i matematikës indiane, spekulohet se ka drejtuar universitetin në shekullin e 6-të të erës sonë.

Universiteti dërgonte rregullisht disa nga studiuesit dhe profesorët e tij më të mirë në vende si Kina, Korea, Japonia, Indonezia dhe Sri Lanka për të përhapur mësimet dhe filozofinë budiste. Ky program i lashtë i shkëmbimit kulturor ndihmoi në përhapjen dhe formësimin e budizmit në të gjithë Azinë.

Vendi i gërmuar i Unesco-s shtrihet për 23 hektarë, por ka të ngjarë të jetë një pjesë e thjeshtë e kampusit origjinal

Mbetjet arkeologjike të Nalandës janë tashmë një vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, shkruan BBC Travel.

Në vitet 1190 , universiteti u shkatërrua nga një trupë plaçkitëse pushtuesish të udhëhequr nga gjenerali ushtarak turko-afgan Bakhtiyar Khilji, i cili u përpoq të shuante qendrën budiste të dijes gjatë pushtimit të tij të Indisë veriore dhe lindore.

Ashtu si universitetet elitare të sotme, pranimi në këtë universitet ishte i vështirë. Studentët aspirues duhej të angazhoheshin në një intervistë rigoroze me gojë me profesorët më të mirë të Nalandës. Ata që patën fat u mësuan nga një grup eklektik profesorësh nga kënde të ndryshme të Indisë dhe funksionuan kolektivisht nën mjeshtrit më të nderuar budistë të epokës, si Dharmapala dhe Silabhadra .

Nëntë milionë dorëshkrimet e bibliotekës, të shkruara me dorë, me gjethe palme, ishin depoja më e pasur e urtësisë budiste në botë, dhe një nga tre ndërtesat e bibliotekës së saj u përshkrua nga studiuesi budist tibetian Taranatha si një ndërtesë nëntë-katëshe “duke fluturuar në re”. Vetëm një pjesë e vogël e atyre vëllimeve të gjetheve të palmës dhe gjetheve të pikturuara prej druri i mbijetuan zjarrit – të marra nga murgjit në arratisje. Ato tani mund të gjenden në  Muzeun e Artit të Qarkut Los Anxhelos  në SHBA dhe në Muzeun Yarlung në Tibet.

Rrënojat e Nalandës mbeten një vend i rëndësishëm pelegrinazhi dhe reflektimi për budistët

Gjatë gjashtë shekujve të ardhshëm, Nalanda gradualisht do të zhytej në harresë dhe do të mbetej e varrosur, përpara se të “zbulohej” nga topografi skocez Francis Buchanan-Hamilton në 1812, dhe më vonë të identifikohej si Universiteti i lashtë Nalanda nga Sir Alexander Cunningham në 1861.

Duke qëndruar pranë një stupe në miniaturë, pashë një grup të vogël murgjsh të rinj të veshur me rroba të kuqe të kuq që vizitonin vendin përpara se të ndalonin për t’u mbledhur në majë të bazamentit të madh të një tempulli të dikurshëm. Asketët e rinj u ulën drejt në një prehje meditative, me sytë e tyre të ngulur në Monumentin e Madh – një homazh i heshtur për një të kaluar të lavdishme.