Mbi mohimin e librave dhe punimeve shkencore, mbi shoqërinë e cila ende nuk e ka ndërtuar raportin e shëndetshëm me të vërtetën. Shoqërinë që glorifikon e më pas mohon, që shkruan për të lavdëruar dhe mohon për të shpëtuar.
Imer Mushkolaj
Ka një ironi therëse në mënyrën se si disa nga ish-udhëheqësit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës kanë zgjedhur të rrëfejnë historinë e tyre. Pas luftës, shumë prej tyre u ulën të shkruajnë libra – me kujtime, ditarë, shpjegime e glorifikime. Në ato faqe, ata e vendosën veten në qendër të historisë, shpesh duke e ngritur figurën e tyre mbi të tjerët, duke e paraqitur luftën si një epos ku ata vetë ishin heronjtë kryesorë. Lexuesit u ushqyen me rrëfime të përzgjedhura, me ngjarje të ndërtuara sipas shijes së autorit, jo rrallë edhe me propagandë.
Por, kur Tribunali i Hagës nisi t’i citojë ato libra si burime të akuzës, papritmas filluan mohimet. Autorët e dikurshëm, që ishin krenuar për shkrimet e tyre, filluan të thoshin se nuk i kanë shkruar vetë, se janë keqinterpretuar, se janë nxjerrë nga konteksti. Libri ishte krenari kur i shërbente lavdisë personale, por jo edhe kur rrezikonte të shndërrohej në provë gjyqësore.
Ky model i mohimit nuk është rastësor, por është pjesë e kulturës politike: e duan fjalën e shkruar vetëm kur iu shërben, e hedhin poshtë kur rëndon. Në vend se të përballen me atë që vetë e kanë thënë e shkruar, shumë prej tyre zgjedhin rrugën e harrimit të improvizuar. Është një mënyrë për të shpëtuar përkohësisht nga përgjegjësia, por që në fakt lë gjurmë të rënda mbi seriozitetin e tyre.
Rasti i fundit me kryetarin e Kuvendit Dimal Basha është vetëm një variacion i së njëjtës “melodi”. Ai u përball me një punim të shkruar vite më parë, i cili përmbante akuza ndaj UÇK-së, të cilat tash i mohon se i ka shkruar vetë. Thotë se nuk është autor, se ato nuk janë fjalë të tij, se është keqinterpretuar. Në një farë mënyre, kjo sjellje është e ngjashme me atë të ish-udhëheqësve të luftës që mohojnë libra. Është e njëjta logjikë: ajo që është shkruar ekziston, por autori nuk pranon ta mbajë mbi supe.
Këtu nuk kemi të bëjmë me vetëm një debat për historinë, por një problem më të thellë: mungesën e përgjegjësisë për fjalën e shkruar. Nëse një lider politik, një ish-komandant, një intelektual apo një deputet nuk qëndron pas asaj që ka hedhur në letër, çfarë mesazhi i jep shoqërisë? Se e vërteta është relative, se gjithçka mund të rishkruhet, se gjithçka është e përkohshme. Në këtë mënyrë, fjala nuk ka më peshë.
* * *
E çuditshme është se për librat rreth luftës askush nuk kishte dyshuar për autorësinë kur ata vetë i promovonin me krenari. Ishte një garë se kush do të botojë më shpejt, kush do të nxjerrë më shumë kujtime, kush do të vendosë më shumë emrin e vet në histori. Dhe pikërisht këto botime, këto rrëfime personale, më vonë u përdorën si referenca në aktakuza.
Dimal Basha, megjithëse nuk ka asnjë lidhje me ato libra, tash është futur në të njëjtin spirale. Ai, sikur ish-komandantët, nuk dëshiron të pranojë autorësinë e një punimi që po e ndjek nga e kaluara. Në vend që të thotë: “Po, e kam shkruar atëherë, por sot mendoj ndryshe”, ai zgjedh rrugën e mohimit total.
E vërteta është se fjala e shkruar nuk zhduket. Një libër, një punim i botuar mbetet. Mund të mohosh, të rishkruash, të interpretohesh, por ajo çka është lënë pas nuk fshihet. Në këtë kuptim, shoqëria jonë po mëson një mësim të hidhur: nuk kemi kulturë për të qëndruar pas fjalës, për ta pranuar të shkuarën si pjesë të identitetit tonë.
Andaj, ndonëse në dy sfonde të ndryshme, rasti i librave të ish-udhëheqësve të luftës dhe rasti i punimit të Bashës nuk janë të ndarë. Ata lidhen nga një fill i përbashkët: nga paaftësia për të thënë “Po, kjo është fjala ime”, qoftë edhe kur ajo është e pakëndshme. Lidhen nga frika për t’u përballur me pasojat e asaj që është thënë e shkruar.
Kjo histori e mohimeve nuk është thjesht biografi individuale. Është simptomë e një shoqërie që ende nuk e ka ndërtuar raportin e shëndetshëm me të vërtetën. Një shoqëri që glorifikon e më pas mohon, që shkruan për të lavdëruar dhe mohon për të shpëtuar.
Pyetja që mbetet është: a mund të ecë përpara një shoqëri, e cila nuk është e gatshme të pranojë fjalën e vet të shkruar? Apo do të vazhdojë të jetojë mes librash të botuar dhe librash të mohuar, duke i rishkruar historitë sipas interesit të ditës?