Filozofi Jürgen Habermas ishte një nga mendjet më të ndritura të mendimit filozofik dhe politik në Evropën bashkëkohore dhe jo vetëm. Ai ishte një mendimtar që riaktualizoi projektin kritik të Iluminizmit përmes ndërhyrjeve në debatet publike të kohës së tij. Vdekja e tij së fundmi lë një zbrazëti të madhe në mendimin filozofik botëror.
Opusi i tij kryesor filozofik, The Theory of Communicative Action (Teoria e Veprimit Komunikativ), përbën një nga momentet më të rëndësishme të teorisë sociale bashkëkohore. Në këtë vepër ai zhvilloi konceptin e racionalitetit komunikativ si kundërvënie ndaj dominimit të racionalitetit instrumental në sistemet burokratike dhe ekonomike të modernitetit.
Nga perspektiva filozofike, Habermasi na kujton se shoqëria demokratike nuk mund të mbështetet vetëm mbi mekanizma të pushtetit apo mbi logjikën e sistemit ekonomik. Ajo duhet të mbështetet mbi atë që ai e quante sfera publike deliberative – një hapësirë ku qytetarët angazhohen në diskurs racional për të prodhuar legjitimitet politik. Kjo është arsyeja pse demokracia për Habermasin nuk ishte vetëm procedurë institucionale, por para së gjithash një proces diskursiv i formimit të vullnetit kolektiv.
Në rrafshin politik, Habermasi ishte një nga mbrojtësit më të fuqishëm të projektit evropian. Për të, Evropa nuk ishte thjesht një bashkim ekonomik apo institucional, por një projekt normativ post-nacional i ndërtuar mbi vlera universale si demokracia, të drejtat e njeriut dhe solidariteti transnacional. Ai shpesh kritikoi atë që e quante deficit demokratik të Bashkimit Evropian, duke argumentuar se integrimi evropian duhet të shoqërohet me një sferë publike evropiane dhe me një formë të re të sovranitetit të përbashkët qytetar.
Sidoqoftë, filozofia e tij nuk mbeti e margjinalizuar në abstraksione teorike. Habermasi ishte një nga intelektualët evropianë që mori qëndrim të qartë në momentet kritike të historisë së kontinentit. Një nga këto momente ishte ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 kundër regjimit të Sllobodan Millosheviqit. Ndryshe nga një pjesë e së majtës evropiane që e kundërshtoi ndërhyrjen, Habermasi e konsideroi atë të legjitimuar nga etika universale e të drejtave të njeriut, duke argumentuar se në situata ekstreme komuniteti ndërkombëtar ka përgjegjësi të ndërhyjë për të mbrojtur popullsitë civile nga krimet sistematike. Për të, kjo nuk ishte një thyerje e së drejtës ndërkombëtare, por një hap drejt transformimit të saj në drejtim të një rendi juridik kozmopolit.
Nga prizmi filozofik, qëndrimi i Habermasit për Kosovën nuk duhet parë vetëm si një pozicion politik i momentit, por si pjesë e konstruktit të tij teorik mbi të drejtat universale dhe përgjegjësinë morale të komunitetit ndërkombëtar. Kosova u shndërrua në një nga rastet ku u testua ideja e tij për një rend ndërkombëtar të bazuar në normativitet dhe jo vetëm në sovranitet shtetëror. Për një filozof që kishte kaluar jetën duke reflektuar mbi krimet e nazizmit dhe mbi përgjegjësinë historike të Evropës, indiferenca ndaj spastrimit etnik në Ballkan nuk ishte një opsion moral.
Për këtë arsye, kujtesa për Habermasin nuk është vetëm një çështje e filozofëve, por edhe e shoqërisë dhe e vendimmarrësve publikë. Ai nuk është vetëm një nga filozofët më të rëndësishëm të mendimit politik bashkëkohor, por edhe një zë moral që në momentin kritik të vitit 1999 mbështeti ndërhyrjen humanitare kundër regjimit të Millosheviqit, duke e lidhur argumentin politik me etikën universale të të drejtave të njeriut.
Nderimi i tij me një hapësirë publike në Prishtinë do të kishte kuptim jo vetëm si akt mirënjohjeje historike, por edhe si një deklaratë simbolike për orientimin evropian dhe kulturën demokratike që Kosova synon të ndërtojë. Habermasi na kujton se demokracia nuk është vetëm institucion, por mbi të gjitha dialog, arsyetim publik dhe përgjegjësi morale ndaj tjetrit.
Një shesh apo rrugë me emrin e tij do të ishte një kujtesë e përhershme se shoqëritë demokratike mbijetojnë vetëm kur qytetarët besojnë në fuqinë e arsyes dhe të debatit racional – vlera që sot janë më të nevojshme se kurrë.
Në fund të fundit, ajo që mbetet nga Habermasi është një tezë themelore: shoqëritë demokratike mund të mbijetojnë vetëm nëse qytetarët e tyre besojnë në fuqinë e arsyes dhe të dialogut. Në një kohë kur e vërteta shpesh zëvendësohet nga propaganda, kjo ide mbetet ndoshta më aktuale se kurrë. Filozofia e Habermasit nuk përfundon me vdekjen e tij; ajo vazhdon të jetojë në çdo përpjekje për të ndërtuar një shoqëri të bazuar në diskurs, racionalitet dhe drejtësi.
__
Ridvan Emini është Kryetar i Shoqatës së Filozofëve të Kosovës