Lufta në Ukrainë ka hyrë në vitin e pestë dhe mijëra qytetarë tashmë kanë humbur të dashurit e tyre. Shumë shpesh, këto humbje i prekin gratë. Në mesin e tyre ka edhe nga ato që, duke përjetuar dhimbjen, gjejnë forcë që të bëhen mbështetje për të tjerët. Shembuj të tillë nuk janë të izoluar.
Përvoja e vendeve si Kosova, ku lufta ka përfunduar para një çerek shekulli, mund të jetë e dobishme për Ukrainën. Në këtë vend të Ballkanit, është e njohur Kooperativa Krusha, ku gratë prodhojnë turshi dhe ajvar sipas recetave tradicionale shqiptare. Tani produktet e tyre eksportohen në vende të ndryshme të botës. Rruga që ka ndjekur kjo ndërmarrje dhe punonjëset e saj janë një histori qëndrese dhe shërimi përmes punës.
Ky artikull rrëfen për përvojat e grave shqiptare dhe ukrainase që kanë humbur të afërmit e tyre në luftë.
Si u bë “Krusha” nga një fshat të vejash në simbol të vendit
Sot “Krusha” është një nga markat e njohura në Kosovë. Produktet e kësaj kooperative njihen shumë përtej Ballkanit, ndërsa fotografitë e punëtoreve që përgatisin ajvar publikohen nga mediat më të njohura botërore.
Në fund të marsit 1999, në fshatrat Krusha e Madhe dhe Krusha e Vogël, u bënë masakra masive ndaj banorëve lokalë nga ushtria dhe policia serbe. Fshatrat ndodhen pranë njëri-tjetrit në rrugën Prizren–Gjakovë. Në Krushë të Madhe u vranë 241 persona, kryesisht burra, ndërsa trupat e 64 prej tyre nuk janë gjetur kurrë dhe ende konsiderohen të zhdukur. Në territorin e fshatit u zbuluan dy vende ku trupat e të vrarëve ishin djegur. Ndërkaq, në Krushë të Vogël, 112 banorë lokalë të moshës 13 deri në 77 vjeç u vranë ose konsiderohen të zhdukur, numër që përbën 70 përqind të popullsisë mashkullore të fshatit.
Fahrije Hoti ishte 29 vjeç kur burri i saj u zhduk gjatë masakrës së forcave serbe në Krushë. Dy fëmijët e tyre mbetën gjysmë jetimë dhe duhej të rriteshin në këto rrethana. Siç kujton ajo, periudha pasluftës në vendin e saj ishte shumë e vështirë si ekonomikisht ashtu edhe moralisht. Njerëzit u kthyen nga dëbimi i detyruar dhe gjetën shtëpitë e shkatërruara, derisa mësuan gjithashtu për të afërmit e vrarë dhe të zhdukur.
Në vitin 2003, Fahrije Hoti themeloi një organizatë jofitimprurëse për të mbështetur familjet e viktimave. Në atë kohë, ajo nuk e mendonte këtë si biznes. Para së gjithash, ajo kishte për qëllim t’i ndihmojë gratë të cilat kishin humbur mbajtësit e familjes, prandaj organizata ofronte kurse që ato të mësonin një profesion.
Megjithatë, më vonë gratë bashkuan forcat për të prodhuar turshi, pasi e kishin të vështirë t’i shisnin produktet që kultivonin. Për më tepër, sipas traditave lokale, të vejat kishin shumë kufizime në aktivitetin ekonomik. Kështu, në vitin 2006, katër gra filluan të prodhonin dhe të shisnin turshi e ajvar. Ato morën pjesë aktive në panaire të ndryshme. Brenda dy vjetësh, numri i tyre u rrit në 12. Meqë nuk arrinin t’i shisnin produktet në tregje, ato regjistruan një kooperativë. Në fillim, morën mbështetje si nga shteti, ashtu edhe nga organizata ndërkombëtare.
“Jeta jonë ndryshonte çdo vit, fëmijët u rritën, ne u bëmë të qëndrueshme financiarisht dhe puna jonë nuk shkoi kot”, thotë Fahrije Hoti.
Deri në vitin 2014, produktet shiteshin kryesisht në Kosovë. Sot ato eksportohen në vendet evropiane dhe në SHBA. Aktualisht, Kooperativa Krusha prodhon 43 lloje produktesh, por ndoshta më i njohuri është ajvari. Ky është një ushqim tradicional shqiptar, i ngjashëm me havjarin e perimeve, siç janë të njohurat adjika apo leço në Ukrainë. Ajvari përgatitet nga speca të kuq të ëmbël, të cilët fillimisht piqen, qërohen, copëtohen dhe më pas zihen me perime të tjera për rreth 8 orë.
Shumë procese në prodhim vazhdojnë të kryhen me dorë, pasi gratë ofrojnë konservim sipas recetave shtëpiake. Kompania punëson 35 gra, ndërsa gjatë sezonit numri i punëtoreve rritet deri në 70. Edhe vajzat adoleshente nga fshati i bashkohen punës kolektive dhe kështu fitojnë të ardhurat e tyre të para. Gratë nuk i kultivojnë vetë produktet, por vetëm i përpunojnë ato, duke blerë perime nga pothuajse njëqind fermerë lokalë.
“Unë kurrë nuk e kam konsideruar kooperativën si një mjet për të fituar para. Ajo ishte terapi përmes punës, një mundësi për ta përpunuar dhimbjen tonë. Ne përjetonim dhe flisnim për gjithçka që kishim në mendje; ndonjëherë qeshnim, ndonjëherë ishim të trishtuara e qanim, dhe kjo na e lehtësonte barrën. Na ndihmoi të mbijetonim dhe ta përballonim pikëllimin tonë”, thotë Fahriye Hoti.
Jo të gjithë e kuptojnë se ato kanë nevojë për ndihmë.
56-vjeçarja Valentina Hrishçenko nga Sosnytsia humbi djalin e saj 25-vjeçar, Vladislav, në luftë. Ai vdiq në verën e vitit 2022 dhe pas vdekjes u nderua me Urdhrin “Për Guxim” të shkallës së tretë. Këshilli lokal riemëroi një nga rrugët e fshatit për nder të heroit të rënë. Për të nderuar kujtimin e djalit të saj, nëna dhuroi një pjesë të mjeteve të marra nga shteti për shtrimin e kësaj rruge. Ajo nuk e konsideron veprimin e saj si diçka të jashtëzakonshme.
Valentina la punën e saj në spital në mënyrë që të rinjtë të mund të punonin. Pavarësisht kohës që ka kaluar që nga humbja, ajo pranon se dhimbja e saj nuk zvogëlohet. Nuk ka dëshirë të marrë pjesë në aktivitete me familje që kanë përjetuar humbje, pasi kjo, sipas saj, vetëm ia thellon plagët. Ajo ndihet më mirë vetëm. Ka marrë pjesë vetëm një herë në terapi arti.
Por, 47-vjeçarja Svitlana Zheldak nga Chernihiv ka një përvojë dhe këndvështrim tjetër. Ajo humbi familjen e saj kur një sulm ajror rus goditi shtëpinë e tyre më 3 mars 2022, duke vrarë bashkëshortin e saj, Mikhailo, djalin adoleshent, Hlib, vajzën Polina së bashku me të fejuarin e saj, Jevhen Kovalenko, si dhe gjyshen e saj, Halina Peçerna. Për Svitlanën, grupi mbështetës familjar ishte i dobishëm dhe i mundësoi asaj të ndihmonte edhe të tjerët.
Grupi që ajo ndoqi ishte organizuar nga gazetarja e njohur nga Çernihivi, Natalia Najdiuk, e cila ka arsimim profesional në psikologji dhe ka bërë trajnimet përkatëse. Natalia e shkroi historinë e Svitlanës për platformën Memorial dhe më pas e ftoi atë t’i bashkohej grupit që po e organizonte për herë të parë.
“Pranova, jo sepse mendoja që do të më ndihmonte mua, por sepse ndoshta mund të ndihmoja dikë tjetër”, thotë ajo për përvojën e saj. Deri në atë kohë, Svitlana kishte ndjekur tashmë konsultime individuale me një psikolog.
Svitlana Zheldak iu rekomandon grave që kanë humbur një djalë, bashkëshort apo një të afërm që të mos mbeten vetëm me dhimbjen e tyre. “Njerëzit shpesh nuk e kuptojnë se kanë nevojë për mbështetje. Ata mendojnë se mund ta përballojnë vetë ose se do t’i ndihmojnë miqtë apo familja, por edhe për ta është e vështirë. Edhe unë mendoja se mund ta përballoja. Mendoja se kisha vetëm ankth, por doli se ishin sulme paniku. Dhe në një moment e kuptova se kisha nevojë për ndihmë”, thotë banorja e Chernihiv.
Sipas saj, grupi bashkoi gra të ndryshme, me përvoja të ndryshme, por të gjitha u afruan dhe arritën t’i japin njëra-tjetrës emocione pozitive. Edhe pas përfundimit të grupit mbështetës, gratë vazhdojnë të takohen dhe të ndihmojnë njëra-tjetrën. Për shembull, njëra nga anëtaret e grupit, e apasionuar pas qëndisjes, organizoi një ekspozitë në P. Galagan Art Museum. Gratë e tjera shkuan për ta mbështetur dhe madje porositën një dhuratë.
“Nuk e besoja se në një situatë kaq të dhimbshme do të gjeja mbështetje dhe se kjo do të më ndihmonte të luftoja”, përfundon Zheldak.
Është e rëndësishme që ndihma psikologjike të jetë e qasshme në çdo komunitet
Pas çlirimit të rajonit, Natalia Najdiuk filloi të udhëtonte nëpër komunitete të ndryshme si gazetare, duke rrëfyer historitë e njerëzve për mbijetesën gjatë okupimit dhe për humbjet që kishin përjetuar. Për platformën përkujtimore Memorial, ajo shkroi deri në 200 tekste për civilët e vrarë. Gazetarja thekson se gjatë këtyre udhëtimeve vërejti se familjet e pikëlluara shpesh mbeten vetëm me dhimbjen e tyre. Në shumicën e rasteve, rrethi i komunikimit të njerëzve zvogëlohet ndjeshëm pas një humbjeje: të njohurit dhe miqtë shpesh nuk dinë çfarë të thonë, si t’i mbështesin apo si të sillen. Ajo që pa dhe dëgjoi e shtyu Natalian të realizonte një ëndërr të kahershme, të merrte arsimim në psikologji. Ajo përfundoi studimet master në psikologji, ndërsa tema e saj e diplomës iu kushtua përjetimit të dhimbjes dhe humbjeve gjatë luftës.
Më pas, ajo mori trajnim nga një klinikë norvegjeze mbi mënyrat e organizimit të grupeve mbështetëse për njerëzit që kanë humbur të afërmit.
“Ky trajnim më dha një mjet hap pas hapi për mënyrën se si të organizohet një grup, megjithëse, natyrisht, puna e tyre duhet të përshtatet me realitetin tonë”, thotë Natalia. Për këtë arsye, ajo shtoi disa elemente në programin e propozuar, të cilat do të ishin të dobishme në kushtet e luftës së vazhdueshme në Ukrainë.
Ajo organizoi dy grupe mbështetëse – pa asnjë financim, në baza vullnetare. Vetëm organizata publike DAP siguroi një hapësirë për takime.
Ndër pyetjet që ngritën gratë ishin si të gjenin mbështetje, si të përballonin zemërimin dhe si të komunikonin. Në fund të fundit, është e rëndësishme të mësohet të jetohet pas përjetimit të një humbjeje, në mënyrë që përvojat të mos mbeten një plagë vazhdimisht e hapur.
“Të qenit në stres të vazhdueshëm ndikon negativisht në shëndetin si të grave ashtu edhe të burrave. Dhe njerëzit që përjetojnë humbje ndodhen në një gjendje stresi kronik. Para së gjithash, vuan sistemi kardiovaskular, prandaj reduktimi i stresit është i rëndësishëm”, shpjegon psikologia dhe gazetarja Natalia Naydiuk.
(Через працю і взаємопідтримку — як переживають втрату жінки в Косово та Україні | Pechera)