Arlinda Zekaj nuk kishte nevojë për deklarata e ngushëllime pas vdekjes. Ajo kishte nevojë për mbrojtje sa ishte gjallë. Nuk kishte nevojë që institucionet ta kujtonin pasi u vra, por ta dëgjonin kur u kërkoi ndihmë. Ajo e kishte paralajmëruar shtetin. Shteti duhet të tregojë pse nuk arriti ta shpëtonte.
Imer Mushkolaj
Arlinda Zekaj e kishte paralajmëruar vdekjen e vet. Jo në ndonjë bisedë private, jo nëpërmjet ndonjë mesazhi që mund të humbiste në telefonin e dikujt, por nëpërmjet letrave drejtuar Prokurorisë në Pejë. Kishte kërkuar ndihmë, kishte ngritur shqetësimin që të veprohej para se të bëhej vonë. Më 25 tetor ajo u vra. Vetëm tri ditë pas paralajmërimit të saj.
Nuk ka shumë mënyra për ta përshkruar këtë tragjedi. Një grua kërkoi mbrojtje nga shteti dhe nuk arriti ta marrë atë në kohë. Një grua u përpoq t’ua bënte të qartë institucioneve se jeta e saj ishte në rrezik, por paralajmërimi nuk mjaftoi për ta shpëtuar. Një grua, e cila duhej të mbrohej, përfundoi e vrarë. E shoqëria po përballet sërish me të njëjtën pyetje të bërë pas dhjetëra rasteve të ngjashme: deri kur?
Arlindën, sipas dyshimeve të bëra publike, e vrau kunati i saj. Për këtë krim para drejtësisë duhet të përgjigjet dorasi. Por, do të ishte e papranueshme që hetimi të përfundonte vetëm te njeriu që dyshohet se ia mori jetën. Sepse, krahas përgjegjësisë penale të autorit, ekziston një pyetje tjetër, po aq e rëndësishme: a mund të parandalohej kjo vrasje sikur institucionet ta kishin marrë seriozisht rrezikun që Arlinda ua kishte paralajmëruar?
Kjo pyetje nuk është për konsum politik. Nuk është as për të kënaqur zemërimin e opinionit publik, i cili pas çdo vrasjeje të një gruaje mbushet me deklarata, reagime dhe premtime. Është pyetje për përgjegjësinë e shtetit ndaj jetës së qytetarëve të vet. Në këtë rast, përgjigjja duhet të vijë nga dokumentet, nga veprimet e zyrtarëve dhe nga një hetim i pavarur, jo nga konferencat për media dhe as nga komunikatat e kota.
Arlinda kishte kërkuar ndërhyrje urgjente dhe kishte ngritur shqetësime për mënyrën se si institucionet po e trajtonin rastin e saj. Të dielën, më 25 tetor, ajo raportoi sërish dhunën në familje. Ish-bashkëshorti i saj u arrestua, ndërsa ajo u dërgua në shtëpi me përcjellje policore. Pak më vonë u gjet e vrarë. Ky është një nga detajet më tronditëse të kësaj ngjarjeje: një grua që kishte kërkuar mbrojtje përfundoi e vdekur, ndonëse institucionet ishin vënë në dijeni për rrezikun.
Nuk mjafton të thuhet se policia e kishte dërguar në shtëpi “me vullnetin e saj”. As që një procedurë ishte ndjekur sipas një interpretimi të caktuar të rregullave. Detyra e institucioneve nuk është thjesht të kryejnë disa veprime formale, të plotësojnë formularë dhe të regjistrojnë ankesa. Detyra e tyre është të kuptojnë rrezikun, të vlerësojnë rrethanat dhe të ndërmarrin masa që mbrojnë jetën. Kur ekziston një paralajmërim serioz, përgjegjësia nuk përfundon te pyetja nëse viktima ka kërkuar apo jo një masë të caktuar. Institucionet duhet të bëjnë gjithçka që u lejon ligji për ta parandaluar tragjedinë.
Pikërisht këtu fillon dështimi që duhet hetuar. Çfarë ndodhi me letrën e Arlindës? Kush e shqyrtoi? Çfarë masash u ndërmorën pas pranimit të saj? A u vlerësua realisht rreziku për jetën? A u zbatua vendimi gjyqësor për të cilin ajo kishte kërkuar ndërhyrje? A u koordinuan policia, prokuroria dhe Qendra për Punë Sociale? Dhe, mbi të gjitha, kush vendosi që ajo mund të kthehej në një situatë ku, vetëm pak më vonë, u vra?
Këto nuk janë pyetje që mund të mbyllen me një raport administrativ të hartuar për ta mbrojtur institucionin nga kritikat. Përgjigjet duhet të jenë publike, të mbështetura në fakte dhe të shoqëruara me pasoja konkrete, nëse konstatohet se zyrtarët kanë neglizhuar detyrat e tyre. Nuk mund të kërkohet besim në drejtësi, kur drejtësia nuk arrin ta mbrojë një grua që i drejtohet pikërisht asaj për ndihmë.
Nëse vërtetohet se neglizhenca, mosveprimi apo shkelja e detyrimeve ligjore të zyrtarëve kanë kontribuar në mosparandalimin e kësaj vrasjeje, përgjegjësia duhet të jetë individuale dhe institucionale. Dorëheqjet nuk mund të jenë zëvendësim për hetimin, por as hetimi nuk mund të përdoret si justifikim për të mos marrë përgjegjësi. Duhet të ketë pasoja profesionale, disiplinore dhe penale. Përndryshe, ky do të jetë vetëm një tjetër rast kur institucionet premtojnë se do të nxjerrin mësime, për të vazhduar pastaj sikur asgjë të mos ketë ndodhur.
* * *
Këtu nuk mund të mos flitet edhe për përgjegjësinë politike. Shteti nuk është një nocion abstrakt, as një ndërtesë pa emër dhe pa adresë. Ai përbëhet nga institucione dhe drejtohet nga njerëz që kanë detyra konkrete. Qeveritë mund të miratojnë strategji kundër dhunës në familje, ministritë mund të hartojnë plane veprimi, ndërsa zyrtarët mund të mbajnë konferenca për të treguar se sa shumë po bëhet. Por, nëse një grua paralajmëron se mund të vritet dhe tri ditë më vonë gjendet e vrarë, atëherë të gjitha këto dokumente dhe premtime duhet të vihen në pikëpyetje.
Nuk është hera e parë që Kosova përballet me vrasje të grave. Sa herë ndodh një krim i këtillë, dëgjohen të njëjtat fjali: do të ketë hetim, do të ketë përgjegjësi, do të ndërmerren masa. Pastaj kalojnë ditët, vëmendja publike zhvendoset diku tjetër dhe familjet e viktimave mbeten me dhimbjen e tyre. Ndërkohë, gratë që përjetojnë dhunë vazhdojnë të pyesin veten nëse ia vlen të kërkojnë ndihmë, nëse do të dëgjohen dhe nëse institucionet do të jenë aty kur ato kanë më së shumti nevojë.
Ky është dëmi më i madh që shkakton një dështim i tillë: jo vetëm humbja e një jete, por edhe shkatërrimi i besimit se shteti mund të të mbrojë. Kur një grua kërkon ndihmë dhe përfundon e vrarë, mesazhi që u dërgohet grave të tjera është i tmerrshëm. U thuhet, pa fjalë, se edhe paralajmërimi mund të mos mjaftojë.
Prandaj, vrasja e Arlindës nuk duhet të trajtohet vetëm si krim i kryer nga një individ. Duhet të hetohet edhe si provë e dështimit të të sistemit që duhej ta mbronte. Institucionet e dinin rrezikun dhe nuk ndërmorën masat e nevojshme, andaj shteti ka përgjegjësi për vdekjen që nuk arriti ta parandalojë.
Arlinda nuk kishte nevojë për deklarata e ngushëllime pas vdekjes. Ajo kishte nevojë për mbrojtje sa ishte gjallë. Nuk kishte nevojë që institucionet ta kujtonin pasi u vra, por ta dëgjonin kur u kërkoi ndihmë. Ajo e kishte paralajmëruar shtetin. Shteti duhet të tregojë pse nuk arriti ta shpëtonte.
Nëse edhe kjo vrasje përfundon pa përgjegjësi të vërtetë, atëherë nuk do të jetë vetëm një dështim tjetër. Do të jetë dëshmi se në këtë vend jeta e një gruaje mund të mbetet më pak e rëndësishme se burokracia, indiferenca dhe frika e institucioneve për t’u përballur me gabimet e veta.
Dhe atëherë, pyetja nuk do të jetë më vetëm se kush e vrau Arlindën. Do të jetë se sa herë të tjera shteti do t’i lërë gratë të vdesin, ndonëse ato kanë paralajmëruar se janë në rrezik.