Në qendër të kryeqytetit të Kosovës, Prishtina, jeta e natës e të cilit tërheq ushtri të të rinjve evropianë, ndërsa të moshuarit e tyre nuk mund ta thyejnë mallkimin e Millosheviqit, i cili e dënon kombin e ri me një foshnjëri të qëndrueshme, tani mund të shihni një vagon treni ngjyrë gështenje nga epoka e bumit hekurudhor pas vitit 1945, përpara se WizzAir dhe Easyjet të merrnin kontrollin.
Është një monument i ri për përdorimin e fundit të madh të vagonëve hekurudhorë për të transportuar të padëshiruarit politikë nga qytetet e tyre të lindjes në mërgim dhe më keq akoma. Kuruar nga gazetarja Jeta Xharra, Drejtoreshë e BIRN (Rrjeti Ballkanik i Gazetarisë Investigative), është një vagon bagëtie nga hekurudhat jugosllave të pas vitit 1945, i përdorur për të deportuar kosovarët, veçanërisht gratë dhe fëmijët, nga shtëpitë e tyre, në përpjekje për të thyer rezistencën masive kosovare ndaj mizorive të sundimit të Sllobodan Millosheviqit, ndërsa ai përpiqej t’u mohonte të drejtën për demokraci evropiane kosovarëve pas vitit 1990.
Fustani i natës i palosur me kujdes për një vajzë të vogël në të njëjtën moshë me mbesat e mia më sjell në mendje mizorinë e Evropës moderne dhe Shteteve të Bashkuara nën Trumpin, pasi si BE-ja ashtu edhe SHBA-ja janë indiferente ndaj ndihmës që Kosova të jetë plotësisht e lirë.
40 vjet më parë, Evropa ishte gati dhe priste demokracinë. Solidariteti Polak po organizohej pasi Kremlini urdhëroi represionin në vitin 1981.
Vaclev Havel dhe një liberal i ri hungarez, Viktor Orban, po krijonin rrjete intelektualo-aktiviste që i çonin çekët, sllovakët dhe hungarezët në botën demokratike.
Willy Brandt, një socialdemokrat i krahut të majtë në mërgim gjatë mbretërimit të Hitlerit, kishte zhvilluar konceptin e detantës, të cilin udhëheqësi rus, Mikhail Gorbachev, e shfrytëzoi si një mënyrë për të çuar në mundësi tregtare dhe investimi me Perëndimin, të cilat do t’i mbanin rusët të lumtur, ndërsa blerjet zëvendësuan stalinizmin në Bashkimin Sovjetik në zhdukje.
Ashtu si Greqia ishte çliruar nga dominimi osman në shekullin e 19- të dhe Irlanda ishte bërë një shtet kombëtar i pavarur i lirë (kryesisht) nga dominimi dhe sundimi anglez kudo në Evropë, 40 vjet më parë, ekzistonte një ndjesi e një pranvere të re të kombeve demokratike.
I vetmi përjashtim ishte Ballkani. Në vitin 1986, një udhëheqës i ri doli në pah si Udhëheqës i Lidhjes së Komunistëve të Serbisë. Sllobadan Milosevic, aktivistë të rinj në Akademinë Serbe të Arteve dhe Shkencave, të kapur nga një formë e hershme e ideologjisë etnonacionaliste e cila tani përshkon shumë parti raciste të ekstremit të djathtë në Evropë, duke përfshirë Rassemblement nationale të Marine Le Pen në Francë, Partinë Reformiste të Nigel Farage në Angli, AfD në Gjermani, Liga të Matteo Salvini në Itali, VOX në Spanjë.
Por në vitin 1986, ishin intelektualët dhe aktivistët serbë ata që hapën rrugën për pohimin e nacionalizmit serb dhe mohimin e të drejtës së një kombi të vogël evropian, Kosovës, për vetëvendosje.
Tek Sllobodan Millosheviçi ata gjetën udhëheqësin e tyre. Ai ndante bindjen e tyre se kosovarët shqipfolës, nominalisht myslimanë, megjithëse me një kapacitet për të pirë alkool si evropianët nga Polonia në Irlandë, nuk ishin aq UnnterMensch sa nazistët i quanin hebrenjtë, por UnMensch, jo nga të njëjtat pishina gjenetike si serbët dhe si pasojë të paaftë për të drejtuar vendin e tyre.
Pas rënies së Murit të Berlinit, shteti federal jugosllav u shpërbë në përbërësit e tij kombëtarë – Serbia, Kroacia, Sllovenia, Mali i Zi, Bosnja, Maqedonia e Veriut, por supremacizmi serb refuzoi t’i lejonte popullit të Kosovës të drejtën për vetëvendosje dhe një ekzistencë të lirë së bashku me shtetet e tjera të Ballkanit Perëndimor, të cilat në kohën e duhur iu bashkuan OKB-së dhe BE-së si shtete anëtare.
Rezistenca u shtyp brutalisht. Shkoni në një varrezë në Kosovën rurale dhe do të shihni myslimanë dhe të krishterë të varrosur krah për krah. Por përsëri, të gjitha gurët e varreve të myslimanëve të Kosovës kanë të njëjtën datë – ditën kur supremacistët serb të Millosheviçit bënë vizitën e tyre për të vrarë myslimanët e Kosovës për të çuar përpara të tjerët, siç mund ta kishte thënë Volteri.
Udhëheqësit e dobët në Londër, Paris, Bruksel, Berlin dhe Romë, u përpoqën shumë, por nuk bënë asgjë. Në fund, opinioni publik u ngrit dhe detyroi një brez të ri udhëheqësish socialdemokratë të kryesuar nga Tony Blair dhe Gerhard Schröder në Evropë dhe miku i tyre, Bill Clinton në Uashington, të vendosnin se mjaft ishte mjaft. Trupat e tyre të NATO-s hynë në Kosovë dhe avionët e tyre luftarakë bombarduan vrasësit frikacakë dhe arrogantë në ushtrinë serbe.
Millosheviçi u arrestua dhe u nxor në gjyq për krime lufte në Hagë. Por, pavarësisht pranisë së trupave të NATO-s të autorizuara nga OKB-ja në terren, deri më sot, askush në OKB apo BE nuk ka gjetur çelësat për të zhbllokuar një paqe të qëndrueshme.
Kohët e fundit, një konferencë e madhe me emra të shquar në botën e drejtësisë pas konfliktit, pajtimit dhe ndërtimit kombëtar u mblodh në Prishtinë për dy ditë diskutimesh intensive.
Ish-ministra, kryetarë të gjyqtarëve, prokurorë në Tribunalin Ndërkombëtar për Krime Lufte në Hagë, gazetarë si Tim Judah i Economist, raportimi i të cilit nga Ballkani për gjatë 25 viteve është shembullor, dhe aktivistë të të drejtave të njeriut nga Serbia u mblodhën të gjithë në Prishtinë për 2 ditë debate intensive.
Por ata nuk mundën të zgjidhnin tre çështje kryesore. Së pari, refuzimi kokëfortë i Spanjës, Greqisë, Sllovakisë, Rumanisë dhe Qipros për ta njohur Kosovën si një komb evropian 25 vjet pasi sundimi i Beogradit mbi koloninë e saj përfundoi, do të thotë që Kosova nuk mund t’i bashkohet BE-së, Këshillit të Evropës, apo edhe të marrë pjesë në Garën Evropiane të Këngës pavarësisht se ka Dua Lipën, një nga yjet më të mëdhenj të muzikës pop në Evropë.
Rrjeti diplomatik ende shumë i pranishëm i Beogradit, i mbështetur nga Kremlini, u shtri në të gjithë Evropën dhe botën për ta paraqitur Kosovën si një pjesë integrale të Serbisë, të shkëputur nga atdheu nga fuqia ushtarake anglo-amerikane.
Propagandistët serbo-rusë i thanë Spanjës se Katalonja do të ishte e radhës, në Greqi ata vunë në dukje pushtimin dhe pushtimin mysliman turk të Qipros Veriore, dhe lanë të kuptohej se pakicat e vogla hungareze në Sllovaki dhe Rumani mund ta citojnë Kosovën si precedent.
Ishte e gjitha absurditet politik. Kosova u nda nga Serbia si rezultat i mizorisë dhe brutalitetit racist të etno-nacionalizmit të Millosheviqit.
Kombet e Evropës Perëndimore dhe Veriore u përmbytën me azilkërkues nga Kosova, ndërsa shtypi e televizioni ishin plot me lajme për vrasjen masive të burrave, grave dhe fëmijëve kosovarë nga Millosheviçi, i ndihmuar nga shefi i tij i shtypit, i riu Aleksandër Vuçiç, i cili sot sundon Serbinë dhe nuk tregon asnjë interes për pajtim me Kosovën.
Në atë kohë ekzistonte bindja se ligji ndërkombëtar, gjykatat, gjyqtarët mund të lejonin një ndarje paqësore të Kosovës nga Serbia. Ishte një gabim.
Nën presionin e Shteteve të Bashkuara, Kosova pranoi krijimin e një Gjykate Speciale në vitin 2015. Ideja ishte të shqyrtoheshin krimet e dyshuara të kryera nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës, e krijuar për të mbrojtur fshatrat kosovare që përballeshin me ushtrinë serbe dhe skuadrat e vdekjes së Millosheviçit në vitet 1990.
Një jurist zviceran dhe parlamentar obsesiv antiamerikan, Dick Marty, prodhoi një raport personal për Këshillin e Evropës në vitin 2010, plot me akuza të ashpra për kosovarë që organizonin nxjerrjen e organeve nga serbët për shitje në Lindjen e Mesme.
Raporti i tij nuk kishte prova dhe ideja se në mes të konfliktit guerilas që po zhvillohej me shpejtësi ishte e mundur të ngriheshin salla operacioni sterile dhe të mblidheshin kirurgë e staf mjekësor për të nxjerrë organe për shitje ishte në thelb e pamundur.
Megjithatë, pavarësisht gënjeshtrave në raportin e Dick Marty-t, Hashim Thaçi, udhëheqësi i ri i partisë PDK të Kosovës dhe shefja e shkëlqyer e komunikimit që kishte magjepsur median globale dhe Sekretaren e Shtetit të SHBA-së, Madeleine Albright, më në fund duke hedhur poshtë operacionin shumë më të sofistikuar dhe të financuar mirë të propagandës serbe, u ofrua vullnetarisht për t’u dorëzuar në Gjykatën Speciale në Hagë në nëntor 2020.
Që atëherë ai është duke u kalbur në burg. Thjesht nuk ka prova apo deklarata dëshmitarësh që mund ta dënojnë atë. Shpresa naive e SHBA-së se nxjerrja në gjyq e udhëheqësve kosovarë sikur të ishin në të njëjtin nivel me skuadrat serbe të vdekjes së Millosheviçit ka rezultuar të jetë një rrugë pa krye.
Por aq shumë është investuar në idenë se gjykatat, gjyqtarët, prokurorët apo procedurat ligjore ndërkombëtare mund të sjellin mbyllje, pajtim, harmoni pas një konflikti të hidhur dhe mizor, saqë askush nuk është i gatshëm të thotë të vërtetën se Kosova është e dënuar të mbetet një shtet i pjesshëm i rrënuar, ndërsa BE-ja lejon trillimin se nuk ka nevojë të njihet.
Politikat e brendshme të Kosovës gjithashtu nuk ndihmojnë. Në qershor të vitit 2026, Kosova mbajti zgjedhjet e 7- ta parlamentare që nga viti 2010. Asnjë parti nuk mund të fitojë shumicën dhe të gjitha refuzojnë të bashkëpunojnë për të formuar një koalicion efektiv qeverisës, siç është norma në shumicën e vendeve evropiane, ku 5-6 ose më shumë parti fitojnë përfaqësim në parlamente. Të tre partitë kryesore, të gjitha të lindura nga lufta për pavarësi në vitet 1980 e tutje, nuk mund të punojnë së bashku për shkak të armiqësive dhe dallimeve personale.
Nuk ka asnjë mekanizëm ndërkombëtar që mund t’i detyrojë politikanët e zgjedhur në mënyrë demokratike të bashkëpunojnë brenda kombit të tyre.
Aq e ngjeshur midis BE-së sa nuk mund t’i detyrojë të gjitha shtetet e saj anëtare t’i ofrojnë dorën më themelore të mbështetjes një kombi të ri në Evropë, dhe Shteteve të Bashkuara, duke imponuar gjykata të posaçme vetëm nga njëra anë në atë që ishte një luftë për çlirim e frymëzuar nga revolucioni amerikan që rrëzoi sundimin britanik, dhe klasës së saj politike me një udhëheqës kyç në burg me akuza të sajuara, Kosova çalon dhe njerëzit e këtij cepi juglindor të Evropës mbeten pa shumë shpresë.