Shtatëmbëdhjetë vjet më parë, unë iu drejtova një seminari të organizuar nga KIPRED mbi drejtësinë tranzicionale në Kosovë. Atëherë fola për drejtësinë tranzicionale si një mjet për t’u përballur me trashëgimitë e së kaluarës, me qëllim që të kapërcehen ndarjet që lë pas konflikti dhe të krijohen kushtet për një të ardhme të përbashkët. Është një proces i mbështetur në dhënien fund të pandëshkueshmërisë, rikthimin e dinjitetit për viktimat dhe forcimin e sundimit të ligjit, në mënyrë që shoqëritë të mund të ecin përpara me besim.
Këto parime mbeten po aq të rëndësishme sot sa ishin atëherë.
Kosova – dhe vendet e Ballkanit Perëndimor në përgjithësi – kanë bërë një rrugë të gjatë gjatë viteve që kanë kaluar. Luftërat kanë përfunduar, institucionet demokratike janë zhvilluar, kufijtë janë gjithnjë e më të hapur dhe integrimi euroatlantik ka ofruar një kornizë të rëndësishme për stabilitet dhe bashkëpunim. Ndoshta edhe më e rëndësishmja, rajoni ka dëshmuar se edhe trashëgimitë më të vështira të konfliktit mund të adresohen kur shtetet janë të gatshme të bashkëpunojnë dhe t’i vendosin të drejtat e viktimave në qendër të përpjekjeve të tyre.
Megjithatë, përparimi nuk është as i njëtrajtshëm dhe as i pakthyeshëm. Prirjet regresive në demokraci, polarizimi politik, korrupsioni dhe retorika nacionaliste mbeten shqetësime serioze në pjesë të rajonit. Ndërtimi i shoqërive paqësore dhe demokratike nuk është një destinacion që arrihet njëherë e përgjithmonë; është një proces i vazhdueshëm që kërkon vigjilencë, guxim politik dhe një përkushtim të palëkundur ndaj të drejtave të njeriut dhe sundimit të ligjit.
Megjithatë, ajo që mbetet veçanërisht inkurajuese është qëndrueshmëria e atyre që vazhdojnë t’i çojnë shoqëritë përpara. Organizatat e shoqërisë civile, shoqatat e viktimave, gazetarët hulumtues dhe brezat e rinj në të gjithë rajonin vazhdojnë të kërkojnë llogaridhënie, transparencë dhe bashkëpunim rajonal. Siç e dinë popujt e Ballkanit më mirë se shumica, paqja e qëndrueshme nuk ka të bëjë vetëm me përfundimin e konfliktit. Ajo ka të bëjë me ndërtimin e besimit te institucionet, garantimin e të drejtave të barabarta dhe krijimin e bindjes se e kaluara as nuk do të mohohet dhe as nuk do të përsëritet.
Kjo punë mbetet ende e papërfunduar.
Përkujtimi i viktimave dhe ruajtja e një regjistri të saktë historik janë themele thelbësore të pajtimit dhe të qëndrueshmërisë demokratike. Drejtësia tranzicionale nuk ka të bëjë me fajin kolektiv. Ajo ka të bëjë me përgjegjësinë individuale, njohjen e viktimave dhe pohimin e fakteve përmes proceseve gjyqësore dhe hetimore të besueshme. Kur kriminelët e dënuar të luftës glorifikohen ose faktet e vërtetuara nga gjykatat relativizohen, besimi minohet, ndarjet thellohen dhe të mbijetuarit e familjet detyrohen të përjetojnë sërish dhimbjen. Kjo është veçanërisht e rrezikshme në një kohë kur historia po instrumentalizohet gjithnjë e më shumë për qëllime politike. Respektimi i fakteve të vërtetuara nga gjykatat, përfshirë gjetjet e tribunaleve ndërkombëtare, mbetet i domosdoshëm. Gjenocidi i Srebrenicës është një shembull i qartë i kësaj. Shoqëritë nuk mund të ecin përpara në mënyrë të qëndrueshme nëse vuajtja e viktimave minimizohet ose pranohet në mënyrë selektive.
Sqarimi i fatit të personave të zhdukur është një komponent i domosdoshëm i këtij procesi. Ai nuk është vetëm një imperativ humanitar, por edhe një detyrim themelor në fushën e të drejtave të njeriut dhe një masë e rëndësishme e qëndrueshmërisë demokratike dhe e respektimit të sundimit të ligjit. Duke zbuluar të vërtetën për fatin dhe vendndodhjen e personave të zhdukur, shtetet jo vetëm që u japin përgjigje familjeve, por gjithashtu ndihmojnë në ndërtimin e besimit te institucionet publike dhe hedhin themelet për paqe të qëndrueshme.
Ballkani Perëndimor përfaqëson sot shembullin kryesor në botë të asaj që mund të arrihet kur shtetet angazhohen për këtë detyrë. Asnjë rajon tjetër nuk ka arritur të zbardhë fatin e një përqindjeje kaq të madhe të personave që u zhdukën si pasojë e konfliktit. Nga rreth 40.000 persona që u zhdukën gjatë konflikteve në ish-Jugosllavi, më shumë se 75 për qind janë identifikuar ose është zbardhur fati i tyre. Kjo është e paprecedentë. Në këto shifra përfshihen edhe rreth 4.500 persona që u zhdukën gjatë konfliktit në Kosovë. Ndonëse mbetet ende shumë punë për t’u bërë, Ballkani Perëndimor ka krijuar një model që mund dhe duhet të shërbejë si udhërrëfyes për proceset e trajtimit të personave të zhdukur në pjesë të tjera të botës.
Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) ka luajtur një rol të rëndësishëm në arritjen e këtyre rezultateve. Përmes procesit të tij novator të identifikimit të bazuar në ADN, ICMP ka transformuar mënyrën se si gjenden dhe identifikohen personat e zhdukur pas konflikteve dhe mizorive masive. Ajo që dikur konsiderohej e pamundur është bërë tashmë standard ndërkombëtar. Duke kombinuar shkencën e avancuar mjekoligjore, sisteme të fuqishme të menaxhimit të të dhënave dhe një qasje të bazuar në të drejtat e njeriut që vendos në qendër të drejtat e familjeve, ICMP ka dëshmuar se zbardhja e fatit të personave të zhdukur nuk është thjesht një përpjekje humanitare, por një detyrim shtetëror i mbështetur në sundimin e ligjit.
Në Kosovë, ICMP ka ndihmuar në zbardhjen e fatit të më shumë se 2.600 personave të zhdukur. Në të njëjtën kohë, puna e tij ka tejkaluar kufijtë politikë dhe kombëtarë. ICMP ka mbështetur Serbinë në gjetjen dhe zhvarrosjen e mbetjeve mortore të afro 900 shqiptarëve të Kosovës që ishin ekzekutuar dhe mbetjet e të cilëve ishin transportuar fshehurazi përtej kufirit dhe ishin varrosur në varreza të fshehta në Batajnicë, Petrovo Selo, Peruçac dhe në vende të tjera në Serbi. Këto përpjekje shërbejnë si një kujtesë e fuqishme se zbardhja e fatit të personave të zhdukur kërkon jo vetëm ekspertizë shkencore, por edhe guxim politik dhe bashkëpunim rajonal.
Përvoja e Ballkanit Perëndimor tregon se zbardhja e fatit të personave të zhdukur mund të shërbejë si një nga masat më domethënëse për ndërtimin e besimit ndërmjet ish-kundërshtarëve. Ajo trajton një detyrim të përbashkët që tejkalon dallimet politike dhe vendos në qendër të rimëkëmbjes pas konfliktit të drejtat e viktimave dhe të familjeve të tyre.
Ballkani Perëndimor qëndron sot si shembulli kryesor në botë i asaj që mund të arrihet kur shtetet i përkushtohen kësaj detyre. Asnjë rajon tjetër nuk ka arritur të zbardhë fatin e një përqindjeje kaq të madhe të personave që u zhdukën si pasojë e konfliktit. Nga rreth 40.000 persona që u zhdukën gjatë konflikteve në ish-Jugosllavi, për më shumë se 75 për qind është zbardhur fati i tyre. Kjo është e paprecedentë. Në këto shifra përfshihen edhe rreth 4.500 persona që u zhdukën gjatë konfliktit në Kosovë. Edhe pse mbetet ende shumë punë për t’u bërë, Ballkani Perëndimor ka krijuar një model që mund dhe duhet të shërbejë si udhërrëfyes për proceset e trajtimit të personave të zhdukur në pjesë të tjera të botës.
Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) ka luajtur një rol të rëndësishëm në arritjen e këtyre rezultateve. Përmes procesit të tij novator të identifikimit të bazuar në ADN, ICMP ka transformuar mënyrën se si gjenden dhe identifikohen personat e zhdukur pas konflikteve dhe mizorive masive. Ajo që dikur konsiderohej e pamundur është bërë standard ndërkombëtar. Duke kombinuar shkencën e avancuar mjekoligjore, sisteme të fuqishme të menaxhimit të të dhënave dhe një qasje të bazuar në të drejtat e njeriut që vendos në qendër të drejtat e familjeve, ICMP ka dëshmuar se zbardhja e fatit të personave të zhdukur nuk është thjesht një përpjekje humanitare, por një detyrim shtetëror i mbështetur në sundimin e ligjit.
Në Kosovë, ICMP ka ndihmuar në zbardhjen e fatit të më shumë se 2.600 personave të zhdukur. Në të njëjtën kohë, puna e tij ka tejkaluar kufijtë politikë dhe kombëtarë. ICMP ka mbështetur Serbinë në gjetjen dhe zhvarrosjen e mbetjeve mortore të afro 900 shqiptarëve të Kosovës, të cilët ishin ekzekutuar dhe mbetjet e të cilëve ishin transportuar fshehurazi përtej kufirit dhe ishin varrosur në varreza të fshehta në Batajnicë, Petrovo Selo, Perućac dhe në vende të tjera në Serbi. Këto përpjekje shërbejnë si një kujtesë e fuqishme se zbardhja e fatit të personave të zhdukur kërkon jo vetëm ekspertizë shkencore, por edhe guxim politik dhe bashkëpunim rajonal.
Përvoja e Ballkanit Perëndimor tregon se zbardhja e fatit të personave të zhdukur mund të shërbejë si një nga masat më domethënëse për ndërtimin e besimit ndërmjet ish-kundërshtarëve. Ajo trajton një detyrim të përbashkët që tejkalon dallimet politike dhe vendos në qendër të rimëkëmbjes pas konfliktit të drejtat e viktimave dhe të familjeve të tyre.
Kjo nuk do të thotë se puna ka përfunduar. Gati tri dekada pas konfliktit në Kosovë, rreth 1.600 persona vazhdojnë të jenë të zhdukur. Për familjet e tyre, koha nuk e ka zbehur as dhimbjen e pasigurisë dhe as nevojën për përgjigje. Çdo rast i pazgjidhur ka rëndësi.
Trajtimi i rasteve të pazgjidhura do të kërkojë një angazhim të ripërtërirë politik dhe zbatimin e metodave më të avancuara mjekoligjore dhe shkencore që janë në dispozicion sot. Një prioritet i menjëhershëm është të sigurohet që të gjitha rastet e pazgjidhura të rishikohen duke përdorur teknika moderne mjekoligjore dhe të bazuara në ADN. Kjo duhet të përfshijë rishikimin e identifikimeve të mëparshme të supozuara, të kryera në vitet 1999 dhe 2000, të cilat bazoheshin kryesisht në veshje dhe sende personale, si dhe kryerjen e analizave të mëtejshme të mbetjeve mortore të paidentifikuara që aktualisht ruhen në Institutin e Mjekësisë Ligjore në Prishtinë. Forcimi i institucioneve vendore, përfshirë Agjencinë e Kosovës për Mjekësi Ligjore dhe Komisionin Qeveritar për Personat e Zhdukur, duhet të mbetet prioritet, po ashtu edhe vazhdimi i bashkëpunimit rajonal përmes mekanizmave si Grupi për Personat e Zhdukur dhe Rrjeti Rajonal i Familjeve të Personave të Zhdukur.
Shtatëmbëdhjetë vjet më parë, fola për drejtësinë tranzicionale si një mjet për të kapërcyer ndarjet e së kaluarës, me qëllim që të shikohet drejt së ardhmes. Unë vazhdoj të jem i bindur se kjo është e vërtetë. Pajtimi nuk ka të bëjë me harrimin e së kaluarës. Ai ka të bëjë me përballjen me të në mënyrë të ndershme, njerëzore dhe në përputhje me sundimin e ligjit.
Ballkani Perëndimor i ka treguar botës se zbardhja e fatit të personave të zhdukur pas konfliktit është e mundur. Ai ka dëshmuar se shkenca mund të triumfojë mbi mohimin, se bashkëpunimi mund të tejkalojë dallimet politike dhe se institucionet mund të sjellin të vërtetën dhe drejtësinë për mijëra familje. Prandaj, puna që ka mbetur nuk është një kujtesë e dështimit, por e përgjegjësisë. Duke e përfunduar këtë punë, Kosova dhe fqinjët e saj jo vetëm që do të përmbushin detyrimet ndaj familjeve që vazhdojnë të presin përgjigje, por gjithashtu do të forcojnë më tej një model të drejtësisë tranzicionale që ofron shpresë shumë përtej kufijve të rajonit.