Përballja ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk zhvillohet vetëm në diplomaci, në veri të vendit apo në deklaratat politike të liderëve. Një prej fronteve më të rëndësishme, por njëkohësisht më pak të dukshme, është ai i inteligjencës.
Aty nuk ka protesta, konferenca shtypi apo kamera. Ka kontakte të fshehta, burime njerëzore, informacione të mbledhura në terren, identifikim të personave me qasje në të dhëna dhe përpjekje për të ndërtuar rrjete që mund të funksionojnë për një kohë të gjatë pa u zbuluar.
Rastet e viteve të fundit tregojnë se ky aktivitet nuk është zhdukur. Përkundrazi, ai vazhdon. Por po ndryshon diçka tjetër. Institucionet e Kosovës po arrijnë gjithnjë e më shpesh ta zbulojnë këtë aktivitet dhe ta çojnë atë deri te institucionet e drejtësisë.
Arrestimi i fundit i Fehim Salit, më 13 gusht, është shembulli më i ri dhe ndoshta një prej rasteve më domethënëse për të kuptuar mënyrën se si mund të funksionojë një operacion i tillë.
Sali u arrestua në pikën kufitare në Merdare, në një operacion të përbashkët të AKI-së, Policisë së Kosovës dhe Prokurorisë Speciale. Gjykata Themelore në Prishtinë më pas i caktoi një muaj paraburgim. Ai dyshohet se për një periudhë të gjatë ka bashkëpunuar me BIA-n dhe se ka mbajtur kontakte me një zyrtar të saj, të identifikuar si Zelimir Matoviq.
Por ajo që e bën rastin të veçantë nuk është vetëm dyshimi për përcjellje informacioni.
Sipas dosjes së Prokurorisë, Sali dyshohet se ka dhënë informacione për situatën politike në Kosovë, ka identifikuar zyrtarë të Agjencisë së Kosovës për Inteligjencë dhe disa prej tyre i ka fotografuar. Po ashtu, Prokuroria pretendon se ai ka dhënë informacione për persona të tjerë dhe se disa prej tyre i ka propozuar si objektiva të mundshëm për kontaktim dhe rekrutim nga BIA.
Nëse këto pretendime provohen në gjykatë, atëherë rasti nuk flet vetëm për një person që mbledh informacion për një shërbim të huaj. Ai tregon për një përpjekje shumë më të gjerë, pra identifikimin e objektivave, krijimin e kontakteve dhe zgjerimin potencial të një rrjeti burimesh brenda Kosovës.
Kjo është ajo që e bën kundërzbulimin kaq të rëndësishëm.
Një shërbim inteligjent nuk ka nevojë që çdo informacion ta marrë drejtpërdrejt nga institucionet më të larta. Shpesh, ai kërkon njerëz që kanë qasje në informacione të caktuara, njohje me individë të rëndësishëm ose mundësi për të identifikuar persona të tjerë që mund të rekrutohen.
Në rastin e Salit, sipas Prokurorisë, dyshohet pikërisht një mekanizëm i tillë.
Gjatë bastisjes në shtëpinë e tij janë sekuestruar rreth 39.500 euro, 500 dinarë serbë dhe katër telefona celularë. Prokuroria thotë gjithashtu se një pjesë e parave lidhen me aktivitetin e dyshuar të spiunazhit.
Për më tepër, profili i Salit e bën rastin të rëndësishëm nga pikëpamja e inteligjencës.
Ai është mësimdhënës në sistemin arsimor serb në Kosovë dhe më herët ka qenë pjesë e Këshillit Konsultativ për Komunitete pranë Presidencës së Kosovës. Kjo nuk e dëshmon në vetvete ndonjë aktivitet të paligjshëm, por tregon se një person mund të ndërtojë, me kalimin e viteve, një rrjet kontaktesh në fusha të ndryshme të jetës publike dhe institucionale.
Dhe këtu rasti i fundit lidhet me një seri rastesh të tjera.
Bedri Shabani dhe Muharrem Qerimi janë dy shtetas të Kosovës që po përballen me akuzat për spiunazh në favor të BIA-s. Të dy janë deklaruar të pafajshëm dhe procesi ndaj tyre vazhdon, prandaj përgjegjësia penale e tyre nuk mund të konsiderohet e vërtetuar.
Por edhe vetë aktakuza ndaj tyre është domethënëse për të kuptuar llojin e informacionit që dyshohet se ka interes për shërbimin serb.
Rasti i Shabanit lidhet, sipas akuzës, me informacione për UÇK-në, pjesëtarë dhe eprorë të saj, ndërsa Qerimi, i cili kishte shërbyer më parë në Policinë e Kosovës, akuzohet gjithashtu për spiunazh.
Kjo tregon një element të rëndësishëm të luftës së inteligjencës. Informacioni i vlefshëm nuk është vetëm ai që lidhet me atë që po ndodh sot.
Për një shërbim inteligjent, edhe informacionet historike, strukturat e sigurisë, ish-pjesëtarët e institucioneve, rrjetet shoqërore dhe njerëzit me qasje në komunitete të caktuara mund të kenë vlerë operative.
Në këtë linjë hyn edhe rasti i Fatmir Shehollit, i cili prej vitit 2025 po hetohet nën dyshimet për spiunazh dhe ndaj të cilit është vazhduar masa e paraburgimit. Edhe në këtë rast, duhet bërë dallimi ndërmjet dyshimit dhe fajësisë së provuar me vendim gjyqësor.
Pastaj janë rastet që tashmë kanë kaluar në një fazë tjetër, atë të dënimeve gjyqësore.
Në prill të këtij viti, Gjykata Themelore në Prishtinë dënoi me gjashtë vjet burgim Jelena Gjukanoviqin, ish-punonjëse të OSBE-së, për spiunazh në favor të BIA-s.
Sipas aktgjykimit, ajo ishte shpallur fajtore për bashkëpunim me shërbimin serb dhe përcjellje të informacioneve sensitive që lidhen me Kosovën.
Në një rast tjetër, Hysri Selimi u dënua me gjashtë vjet burgim për spiunazh në favor të BIA-s. Sipas të dhënave të bëra publike për rastin, informacionet e përcjella kishin të bënin, ndër të tjera, me radikalizimin fetar në Kosovë, ish-pjesëtarë të UÇK-së dhe persona që kishin udhëtuar për t’iu bashkuar organizatës së Shtetit Islamik.
Bojan Jevtiq, ish-toger i Policisë së Kosovës, u dënua me gjashtë vjet burgim dhe 2.000 euro gjobë për spiunazh në favor të Serbisë, si dhe për armëmbajtje pa leje. Ai e kishte pranuar fajësinë.
Në një tjetër rast, Aleksandar Vlajiq u dënua me pesë vjet burgim për spiunazh dhe 1.000 euro gjobë për armëmbajtje pa leje. Edhe ai e kishte pranuar fajësinë për akuzat.
Këtu shfaqet një model shumë më interesant sesa një listë emrash.
Profilet janë të ndryshme. Informacionet janë të ndryshme. Pozitat e njerëzve janë të ndryshme. Por në disa raste të dënuara dhe në raste të tjera ende nën hetim, emri i BIA-s përsëritet.
Kjo nuk është dëshmi se të gjithë këta persona kanë qenë pjesë e një rrjeti të vetëm. Nuk ka prova publike që lejojnë një përfundim të tillë.
Por është e mjaftueshme për të ngritur një përfundim tjetër. Interesi i shërbimit serb për të krijuar dhe përdorur burime brenda Kosovës nuk është një fenomen i izoluar.
Dhe pikërisht këtu qëndron suksesi më i madh i kundërzbulimit kosovar.
Një shërbim inteligjent i huaj mund të ketë burime në një shtet për vite të tëra. Mund t’i përdorë ato për të mbledhur informacione politike, të sigurisë apo sociale. Mund të tentojë të identifikojë njerëz të rinj dhe të zgjerojë rrjetin.
Por në momentin kur një prej hallkave zbulohet, rreziku nuk është vetëm humbja e atij personi.
Mund të ekspozohen edhe kontaktet, mënyrat e komunikimit, objektivat, metodat e rekrutimit dhe struktura e operacionit.
Prandaj, arrestimi i një agjenti të dyshuar mund të ketë vlerë shumë më të madhe sesa vetë arrestimi.
Në rastin e Salit, për shembull, Prokuroria pretendon se hetimi ka identifikuar jo vetëm kontaktet e tij me BIA-n, por edhe mënyrën se si ai dyshohet se mblidhte informacion dhe identifikonte persona të tjerë. Katër telefonat e sekuestruar mund të jenë veçanërisht të rëndësishëm për hetimin, pikërisht për shkak të mundësisë që përmbajtja e tyre të ndihmojë në zbardhjen e kontakteve dhe komunikimeve.
Kjo e çon luftën kundër spiunazhit në një nivel tjetër.
Nuk mjafton më të pyetet. Kush është spiun?
Pyetja më e rëndësishme është. Kush e ka rekrutuar, për çfarë informacioni është interesuar, me kë ka komunikuar dhe kush tjetër mund të ketë qenë objektiv i të njëjtit operacion?
Nëse institucionet e Kosovës arrijnë t’u përgjigjen këtyre pyetjeve, atëherë një operacion i inteligjencës serbe mund të kthehet në një humbje operative për BIA-n.
Kjo është edhe arsyeja pse seria e rasteve të fundit duhet parë me një këndvështrim më të gjerë.
Kosova nuk mund ta eliminojë spiunazhin. Asnjë shtet demokratik nuk mund ta bëjë këtë. Shërbimet e huaja do të vazhdojnë të kërkojnë informacione dhe burime në vendet që i konsiderojnë strategjikisht të rëndësishme.
Por një shtet mund ta bëjë diçka tjetër. Ta rrisë koston e spiunazhit dhe ta zvogëlojë hapësirën për veprim të shërbimeve të huaja.
Rastet e arrestimeve, hetimeve dhe dënimeve tregojnë se Kosova po ndërton një përvojë të tillë.
Në vend që aktiviteti i dyshuar i BIA-s të mbetet në hije, ai po përfundon gjithnjë e më shpesh në dosje hetimore, në gjykata dhe në aktgjykime.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një shtet relativisht të ri, i cili ndodhet përballë një fqinji që ka struktura të konsoliduara të inteligjencës dhe që e konsideron Kosovën çështje të interesit të drejtpërdrejtë shtetëror.
Në këtë përballje, Kosova nuk ka luksin të mbështetet vetëm në reagime politike.
I duhet kundërzbulim profesional, shkëmbim informacioni ndërmjet institucioneve, mbrojtje e burimeve sensitive dhe, mbi të gjitha, prova që mund të qëndrojnë para gjykatës.
Rasti i Fehim Salit është një tjetër test në këtë drejtim.
Ai nuk është ende një i dënuar për spiunazh dhe çdo pretendim ndaj tij duhet të provohet në procesin gjyqësor. Por mënyra se si rasti është zbuluar, hetuar dhe tashmë është dërguar para gjykatës tregon se institucionet kosovare po përpiqen të godasin jo vetëm individin, por edhe mekanizmin përmes të cilit një shërbim i huaj mund të tentojë të mbledhë informacion dhe të krijojë burime të reja.
Në fund, kjo është beteja që nuk shihet.
Në publik shihen vetëm arrestimet.
Por pas tyre qëndron një luftë shumë më e gjatë. Survejimi, analiza, identifikimi i kontakteve, verifikimi i dyshimeve dhe ndërtimi i provave.
Dhe nëse rastet e fundit janë tregues i një tendence, atëherë mesazhi është i qartë. Serbia mund të vazhdojë të tentojë të krijojë burime në Kosovë, por hapësira për t’i mbajtur ato të padukshme po bëhet gjithnjë e më e ngushtë.
Në luftën e inteligjencës, kjo është ndoshta fitorja më e rëndësishme. Jo të pretendosh se nuk ka spiunazh, por të jesh në gjendje ta zbulosh atë para se një rrjet të konsolidohet./Telegrafi.