Më 26 korrik 2026 mbushen gjashtëdhjetë e tre vjet nga tërmeti katastrofik që goditi Shkupin, një nga fatkeqësitë më të mëdha natyrore në historinë moderne të Ballkanit. Për botën, ai mbeti simbol i solidaritetit ndërkombëtar. Për Shkupin, ai u shndërrua në pikën e nisjes së rindërtimit urban. Por për kujtesën historike të shqiptarëve, përveç tragjedisë njerëzore, ai përfaqëson edhe një moment që në analizat historike ngre pyetje mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërveproi me transformimin e identitetit historik të qytetit.
Pikërisht në këtë dimension duhet lexuar historia e sheshit qendror të Shkupit.
Për më shumë se pesë shekuj, hapësira ku sot shtrihet sheshi qendror nuk ishte një hapësirë neutrale urbane. Ajo përfaqësonte zemrën shpirtërore dhe qytetëruese të Shkupit. Aty ngrihej Burmali Xhamia, një nga monumentet më përfaqësuese të qytetit; aty ndodhej Teqeja Bektashiane, varrezat myslimane dhe, në të njëjtën hapësirë, Rezidenca e Ipeshkvisë Shkup-Prizren me Katedralen “Zemra e Krishtit”, rreth së cilës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX u zhvillua lagjja e katolikëve shqiptarë. Këto objekte nuk përfaqësonin vetëm institucione fetare; ato dëshmonin bashkëjetesën historike të komuniteteve shqiptare myslimane, bektashiane dhe katolike dhe përbënin argumentin më të fortë urban të vazhdimësisë së tyre në qendrën e qytetit.
Tetori i vitit 1912 solli një kthesë të thellë historike. Me hyrjen e ushtrisë serbe në Shkup nuk ndryshoi vetëm administrata politike, por nisi edhe një koncept i ri për transformimin e fizionomisë së qytetit. Dokumentet dhe shtypi i kohës dëshmojnë se bashkë me ushtrinë mbërritën edhe arkitektë dhe urbanistë, të cilët kishin për detyrë t’i jepnin Shkupit një identitet të ri vizual dhe simbolik. Lufta e Parë Botërore e ndërpreu përkohësisht këtë proces, por pas vitit 1918 ai rifilloi me intensitet të ri, në kushtet e konsolidimit të Mbretërisë SKS dhe politikave të saj të kolonizimit, reformës agrare dhe rikonfigurimit urban.
Në këtë kontekst duhet parë edhe rrënimi i Burmali Xhamisë në vitin 1924. Ky akt nuk ishte vetëm zhdukja e një monumenti arkitekturor. Në interpretimin e shumë studiuesve ai përfaqësonte një akt me simbolikë të fortë politike, pasi në vend të saj u ngrit Shtëpia e Oficerëve, një objekt monumental që mishëronte praninë e shtetit të ri dhe autoritetin e tij në qendrën e qytetit. Në shtypin e kohës, ceremonia e vendosjes së themeleve u paraqit si një ngjarje triumfale, duke e shndërruar arkitekturën në instrument të komunikimit politik.
Në të njëjtën periudhë u zhdukën edhe Teqeja Bektashiane dhe varrezat myslimane e katolike, ndërsa mbi këto hapësira filluan të projektoheshin ndërtesa të administratës së re. Në këtë mënyrë, transformimi urban nuk preku vetëm peizazhin fizik të qytetit, por edhe kujtesën e tij historike.
Kjo logjikë, sipas dokumenteve dhe analizave të ndryshme historiografike, nuk u ndërpre pas Luftës së Dytë Botërore. Përkundrazi, ajo mori forma të reja në kuadër të planifikimit urban të Shkupit socialist. Pikërisht këtu, tërmeti i vitit 1963 krijoi një realitet të ri.
Fatkeqësia natyrore goditi rëndë Katedralen “Zemra e Krishtit” dhe Rezidencën e Ipeshkvisë. Në vend që këto objekte të rindërtoheshin mbi themelet e tyre historike, ato u zhvendosën në periferi të qytetit. Si pasojë, nga qendra historike e Shkupit u larguan edhe shenjat e fundit monumentale që lidhnin drejtpërdrejt këtë hapësirë me praninë shumë shekullore të shqiptarëve katolikë.
Në të njëjtën kohë, vetë tërmeti rrëzoi edhe Shtëpinë e Oficerëve, të ndërtuar mbi themelet e Burmali Xhamisë. Ky moment mund të kishte krijuar mundësinë e një debati të ri mbi rikthimin e identitetit historik të kësaj hapësire. Megjithatë, dekada më vonë, projekti “Shkupi 2014” parashikoi rindërtimin e objektit të Oficerëve, duke rikthyer simbolikisht një monument që kishte zëvendësuar dikur një prej objekteve më të rëndësishme të trashëgimisë islame të qytetit. Ky zhvillim u interpretua nga kritikët e projektit si vazhdimësi e një modeli të caktuar të leximit të historisë urbane, ku rikrijimi i simboleve shtetërore vinte në plan të parë, ndërsa shtresat më të hershme të kujtesës historike mbeteshin të pazëshme.
Një proces i ngjashëm shoqëroi edhe trajtimin e trashëgimisë së lagjes katolike shqiptare. Në vendin ku dikur qëndronte Katedralja “Zemra e Krishtit” nuk u rindërtua objekti historik, ndërsa në hapësirën që lidhej me shtëpinë e familjes Bojaxhiu u ngritën projekte të reja muzeale që ndryshuan raportin fizik ndërmjet vendit origjinal dhe kujtesës historike të lagjes. Në këtë hapësirë kishte marrë edukimin e saj të parë Gonxhe Bojaxhiu Nënë Tereza, kishte funksionuar shkolla shqipe dhe kori kishtar ku përdorej gjuha shqipe. Për shumë studiues të historisë urbane të Shkupit, këto ndryshime ngritën pyetje mbi mënyrën se si qyteti e trajton trashëgiminë e komuniteteve që e ndërtuan identitetin e tij historik.
Prandaj, gjashtëdhjetë e tre vjet pas tërmetit, debati nuk kufizohet më vetëm te pasojat sizmike të vitit 1963. Ai shtrihet mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërtoi edhe një narrativë të re historike. Qytetet nuk ndryshojnë vetëm përmes betonit; ato ndryshojnë edhe përmes kujtesës që zgjedhin të ruajnë ose të harrojnë. Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit.
Shkupi i shekullit XXI nuk mund të ndërtojë një identitet të qëndrueshëm duke mbështetur vetëm një shtresë të së kaluarës. Ai mund të jetë qytet i pajtimit vetëm nëse pranon të gjitha shtresat e historisë së tij: Burmali Xhaminë dhe Katedralen “Zemra e Krishtit”, Teqenë Bektashiane dhe lagjen katolike shqiptare, trashëgiminë osmane dhe atë evropiane, kujtesën myslimane, bektashiane dhe kujtesën katolike. Vetëm një qytet që i pranon të gjitha këto shtresa mund ta quajë veten me të drejtë kryeqytet i historisë së përbashkët.
Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë.
Sepse ndërtesat mund të shemben nga tërmetet, por kujtesa historike humbet vetëm atëherë kur një shoqëri zgjedh të mos e mbrojë.