Në konferencën ndërkombëtare “Urat e Kujtesës: Pajtim dhe Drejtësi Tranzicionale në Shoqëritë pas Konfliktit – Diplomacia, Kujtesa dhe Interpretimi Historik”, të organizuar nga “Liria ka Emër” dhe instituti KIPRED, drejtori i KIPRED-it, Lulzim Peci, theksoi rëndësinë e trajtimit të kujtesës historike si bazë për pajtim, drejtësi dhe ndërtim të paqes së qëndrueshme në Ballkanin Perëndimor.
Në fjalën e tij, Peci nënvizoi se më shumë se dy dekada pas shpërbërjes së dhunshme të ish-Jugosllavisë, rajoni ende përballet me trashëgimi të pazgjidhura të luftës, përfshirë krimet e luftës, zhvendosjet, personat e pagjetur, drejtësinë e pjesshme dhe kujtesat e kontestuara historike.
“Ne kemi mbledhur personalitete, puna, përvoja dhe angazhimi personal i të cilëve i përkasin fushave të ndryshme, si diplomacia, drejtësia ndërkombëtare, akademia, gazetaria, shoqëria civile, politika dhe avokimi i të mbijetuarve. Ky diversitet nuk është i rastësishëm. Ai pasqyron premisën qendrore të kësaj konference: se pajtimi është shumë i rëndësishëm për t’u lënë në një disiplinë, një institucion, një brezi ose një rrëfimi zyrtar. Më shumë se dy dekada pas luftërave që shënuan shpërbërjen e dhunshme të Jugosllavisë, Ballkani Perëndimor ende jeton me trashëgimi të pazgjidhura të dhunës, zhvendosjes, personave të zhdukur, krimeve të luftës, drejtësisë selektive, kujtesës së kontestuar dhe interpretimeve historike konkurruese. Shoqëritë tona kanë ndryshuar ndjeshëm. Institucionet janë ndërtuar, shtetet janë konsoliduar, kufijtë janë bërë më të qëndrueshëm dhe integrimi evropian mbetet horizonti strategjik i deklaruar i rajonit”, ka thënë Peci.
Duke folur për konceptin “Urat e Kujtesës”, Peci theksoi se kujtesa mund të përdoret si mjet ndarjeje, por edhe si bazë për dialog dhe përgjegjësi.
Ai tha se sfida kryesore e shoqërive pas konfliktit nuk është imponimi i një narrative të vetme historike, por ndërtimi i një angazhimi të përbashkët për faktet, dinjitetin dhe llogaridhënien.
Ai e cilësoi Kosovën si një vend veçanërisht të rëndësishëm për këtë debat, duke përmendur përvojën e saj me ndërhyrjen ndërkombëtare, ndërtimin e shtetit dhe proceset e vazhdueshme të drejtësisë dhe pajtimit.
“Megjithatë, e kaluara vazhdon të formësojë identitetet politike, marrëdhëniet ndëretnike, diskursin publik, narrativat arsimore, kornizat mediatike dhe diplomacinë rajonale. Kjo është arsyeja pse çështja e kujtesës nuk është thjesht historike. Është thellësisht politike. Është gjithashtu thellësisht njerëzore.
Mënyra se si shoqëritë e kujtojnë të kaluarën përcakton se si i njohin viktimat, si i trajtojnë të mbijetuarit, si i edukojnë brezat e rinj, si i mbrojnë pakicat, si përballen me mohimin dhe si e imagjinojnë bashkëjetesën. Kur kujtesa manipulohet, paqja bëhet e brishtë. Kur viktimat instrumentalizohen ose injorohen, drejtësia bëhet e paplotë. Kur interpretimi historik kapet nga nacionalizmi, shoqëritë demokratike bëhen të ndjeshme ndaj polarizimit, dezinformimit dhe armiqësisë së ripërtërirë. Titulli i kësaj konference – Urat e Kujtesës – u zgjodh qëllimisht. Kujtesa mund të ndajë, por edhe mund të lidhë. Mund të përdoret për të thelluar pakënaqësitë, por gjithashtu mund të bëhet një themel për njohje, përgjegjësi dhe dialog. Sfida para nesh nuk është të imponojmë një kujtesë të vetme, as të fshijmë kompleksitetin e historisë. Sfida është të krijojmë një angazhim të përbashkët ndaj fakteve, dinjitetit, llogaridhënies dhe diskursit publik të përgjegjshëm. Kosova është një vend veçanërisht i rëndësishëm për të zhvilluar këtë debat. Përvoja jonë pas luftës përfshin ndërhyrjen ndërkombëtare, administrimin ndërkombëtar, ndërtimin e shtetit, njohjen e kontestuar, kërkimin e vazhdueshëm për drejtësi dhe marrëdhëniet e pazgjidhura me Serbinë. Kosova nuk është vetëm një rast studimi i transformimit pas konfliktit. Është gjithashtu një shoqëri e gjallë në të cilën çështjet e së vërtetës, drejtësisë, kujtesës dhe pajtimit mbeten urgjente dhe me pasoja politike”, ka shtuar Peci.
Gjatë konferencës dyditore, sipas Pecit, do të trajtohen katër shtylla kryesore: politika e kujtesës, trashëgimia e drejtësisë ndërkombëtare, roli i mediave në formësimin e narrativave publike dhe mekanizmat e drejtësisë tranzicionale, përfshirë dëshmitë e viktimave dhe proceset e pajtimit në nivel komunitar.
Në përmbyllje të fjalës së tij, Peci theksoi se e kaluara në shoqëritë post-konflikt nuk i përket vetëm historisë, por vazhdon të jetë e pranishme në institucione, familje, media dhe diskursin politik.
“Gjatë këtyre dy ditëve, ne do të shqyrtojmë katër dimensione të ndërlidhura. Së pari, politikat e kujtesës dhe mënyra se si interpretimi historik formëson identitetin, legjitimitetin dhe marrëdhëniet ndëretnike. Së dyti, trashëgimia e mekanizmave të drejtësisë ndërkombëtare dhe evolucioni i normave të tilla si Përgjegjësia për të Mbrojtur. Së treti, roli i medias në ndërtimin, sfidimin ose shtrembërimin e kujtesës publike. Dhe së katërti, fusha më e gjerë e drejtësisë tranzicionale, duke përfshirë mekanizmat gjyqësorë dhe jo-gjyqësorë, dokumentimin, kërkimin e së vërtetës, dëshminë e të mbijetuarve dhe pajtimin në nivel komuniteti. Jemi veçanërisht të nderuar që kjo konferencë bashkon ish-udhëheqës dhe diplomatë, praktikues të drejtësisë ndërkombëtare, gazetarë të shquar, studiues, aktorë të shoqërisë civile dhe avokatë të të mbijetuarve.
Perspektivat e tyre do të na ndihmojnë të shkojmë përtej sloganeve dhe të përballemi me pyetjet e vështira: Pse llogaridhënia shpesh ka dështuar të sjellë njohje? Pse të vërtetat gjyqësore nuk bëhen gjithmonë të vërteta shoqërore? Si mund t’i rezistojë media revizionizmit në vend që ta riprodhojë atë? Si mund ta mbështesë diplomacia pajtimin pa sakrifikuar drejtësinë? Dhe si mund të ndërtojnë shoqëritë tona një të ardhme që nuk është e burgosur nga e kaluara, por as e ndërtuar mbi mohimin? Më lejoni të përfundoj me një mendim. Në shoqëritë pas konfliktit, e kaluara nuk është kurrë vetëm pas nesh.
Ajo është e pranishme në institucione, në familje, në varreza, në klasa, në narrativat mediatike, në negociatat diplomatike dhe në heshtjen e atyre që nuk u dëgjuan kurrë. Përgjegjësia jonë nuk është ta mbyllim të kaluarën artificialisht, por ta trajtojmë atë me ndershmëri. Vetëm atëherë kujtesa mund të bëhet një urë dhe jo një fushë beteje”, ka theksuar Peci.