Tre vjet pas sulmit terrorist ndaj trupave paqeruajtëse të KFOR-it në Zveçan, ngjarjet e 29 majit 2023 mbeten ndër episodet më të rënda të destabilizimit në Ballkanin Perëndimor që nga shpallja e Pavarësisë së Kosovës. Ajo që fillimisht u paraqit nga Beogradi si një “protestë spontane e serbëve lokalë”, gradualisht mori një kuptim krejt tjetër. Faktet, arrestimet dhe zhvillimet e mëvonshme zbuluan një operacion të organizuar dhe të koordinuar, të mbështetur nga rrjete kriminale dhe politike të lidhura ngushtë me qeverinë serbe, me përfshirjen e strukturave të inteligjencës dhe me mbështetje ideologjike nga segmente të Kishës Ortodokse Serbe.
Sulmi ndaj ushtarëve të NATO-s nuk ishte një shpërthim i rastësishëm zemërimi në rrugët e veriut të Kosovës. Ai përfaqësonte një sfidë të drejtpërdrejtë ndaj pranisë euro-atlantike në Kosovë dhe një përpjekje të organizuar për të krijuar tensione të reja në rajon, në një kohë kur Serbia e Aleksandar Vuçiqit vazhdonte ta përdorte veriun e Kosovës si instrument presioni politik dhe gjeopolitik.
Atë ditë, protestues të dhunshëm serbë u përplasën me trupat e KFOR-it pasi komuniteti serb, në koordinim të plotë me Listën Serbe dhe me mbështetje të drejtpërdrejtë politike e operative nga Beogradi, bojkotoi zgjedhjet lokale të prillit. Si rezultat, institucionet e Kosovës, duke vepruar në përputhje me rendin kushtetues dhe ligjor, vendosën që kryetarët shqiptarë të zgjedhur në Zveçan, Leposaviq, Zubin Potok dhe Mitrovicën e Veriut të fillonin ushtrimin e detyrave të tyre zyrtare. Pamjet e asaj dite ishin tronditëse, me turma të organizuara që sulmonin ushtarët e NATO-s me mjete shpërthyese, gurë, shufra metalike, kokteje molotov dhe armë zjarri. KFOR-i konfirmoi se ushtarët italianë dhe hungarezë ishin sulmuar në mënyrë “të paprovokuar”.
Pasojat e sulmit ishin alarmante. Mbi 30 pjesëtarë të KFOR-it u plagosën, ndërsa një ushtar hungarez humbi këmbën si pasojë e plagëve të marra gjatë përleshjeve. Për NATO-n, kjo përfaqësonte një nga sfidat më serioze të sigurisë në më shumë se një dekadë, ndërsa për Kosovën ishte dëshmi e qartë se strukturat paramilitare dhe kriminale të lidhura me Beogradin kishin kaluar përtej tensioneve politike dhe barrikadave, duke ndërmarrë veprime të hapura terroriste kundër forcave ndërkombëtare.
Në qendër të këtyre zhvillimeve qëndron emri i Milan Radoiçiqit, dikur figura më e fuqishme kriminale dhe politike në veri të Kosovës dhe prej kohësh i konsideruar si operativi kryesor i Beogradit për kontrollin e strukturave paralele serbe. Radoiçiqi nuk ishte një figurë periferike apo një aktor i izoluar lokal. Ai ndërtoi dhe kontrolloi rrjete që ndërthurën kontrabandën, frikësimin politik dhe strukturat joformale të sigurisë në veri të Kosovës. Si ish-nënkryetar i Listës Serbe, Radoiçiqi vepronte si një zgjatim i drejtpërdrejtë i politikave të Vuçiqit në Kosovë, i mbështetur logjistikisht nga Agjencia e Inteligjencës së Serbisë (BIA) dhe moralisht e ideologjikisht nga Kisha Ortodokse Serbe.
Më vonë, pas sulmit terrorist në Banjskë në shtator 2023, ai pranoi publikisht përfshirjen në organizimin e grupit të armatosur përgjegjës për vrasjen e rreshterit të Policisë së Kosovës dhe Heroit të Kosovës, Afrim Bunjaku. Ky pranim rrëzoi përfundimisht narrativën e Beogradit se dhuna në veri ishte produkt i pakënaqësisë spontane të qytetarëve lokalë. Përkundrazi, Radoiçiqi konfirmoi ekzistencën e një infrastrukture të organizuar që vepronte me mbështetje politike dhe logjistike nga Serbia.
Sulmet në Zveçan dhe Banjskë nuk mund të shihen të ndara, sepse janë pjesë e të njëjtit projekt politik dhe operacional. Të dyja mbështeten në të njëjtën arkitekturë dhune: rrjete kriminale të lidhura me shtetin serb, propagandë nacionaliste, koordinim nga shërbimet inteligjente serbe dhe mobilizim ideologjik përmes Kishës Ortodokse Serbe. Kjo nuk është më thjesht një çështje lokale sigurie në veri të Kosovës; është një strategji më e gjerë destabilizimi që synon ruajtjen e ndikimit serb dhe sfidimin e pranisë perëndimore në rajon.
Këto dy ngjarje përfaqësuan përshkallëzime të drejtpërdrejta me synimin për të krijuar një situatë të ngjashme me Krimenë, ku zonat me shumicë serbe në Kosovë mund të shkëputeshin me forcë. Kjo strategji dështoi falë reagimit të shpejtë dhe profesional të Policisë së Kosovës, Agjencisë së Kosovës për Inteligjencë dhe qëndrimit të qartë të institucioneve shtetërore të Kosovës.
Roli i Kishës Ortodokse Serbe, i mbështetur nga Moska, në këtë proces ishte thellësisht shqetësues, pasi segmente të saj u shndërruan në zëdhënës të nacionalizmit radikal serb. Retorika e përdorur nga figura të larta kishtare ndihmoi në ndërtimin e narrativës se veriu i Kosovës është “territor i pushtuar”, ndërsa institucionet lokale dhe prania e NATO-s paraqiteshin si kërcënime për serbët lokalë. Pikërisht kjo gjuhë krijon një klimë ku dhuna ndaj KFOR-it mund të justifikohet si “mbrojtje kombëtare”.
Gjatë krizave të tilla në veri të Kosovës, objektet fetare dhe strukturat e lidhura me Kishën Ortodokse Serbe dyshohet se janë përdorur si pika mobilizimi dhe qendra mbështetjeje logjistike për grupet radikale serbe. Ky model u pa qartë gjatë sulmit në Banjskë, kur grupi i armatosur serb u barrikadua brenda një manastiri. Edhe pse Kisha mohoi “përfshirjen e drejtpërdrejtë”, prania e grupeve të armatosura në hapësira të lidhura me institucione fetare ngriti pyetje serioze mbi marrëdhënien midis nacionalizmit fetar dhe strukturave paramilitare serbe.
Në të njëjtën kohë, shërbimet inteligjente serbe luajtën një rol kyç në krijimin e krizave në veri të Kosovës. BIA dhe strukturat e lidhura të sigurisë shpenzuan vite duke ndërtuar një sistem kontrolli mbi komunitetin serb, jo vetëm përmes ndikimit politik të ushtruar nga Lista Serbe, por edhe përmes frikësimit, shantazhit ekonomik dhe lidhjeve me grupet kriminale.
Protestat e vitit 2023 nuk ishin spontane; ato treguan organizim të qartë, kapacitete logjistike dhe koordinim operacional. Pajisjet shpërthyese, mënyrat e mobilizimit të turmave dhe taktikat e përdorura kundër KFOR-it dëshmuan një nivel përgatitjeje shumë më të lartë se çdo formë proteste civile.
Vetë NATO i përshkroi turmat si “të dhunshme dhe të rrezikshme”, ndërsa KFOR-i konfirmoi se trupat e tij ishin sulmuar nga elementë agresivë të organizuar. Kjo gjuhë diplomatike fsheh një realitet shumë më të ashpër: ushtarët e Aleancës së Atlantikut të Veriut u përballën me struktura që vepronin sipas logjikës së milicive paramilitare.
Presidenti Vuçiq vazhdon të luajë një lojë të dyfishtë. Për Perëndimin, ai paraqitet si partner i stabilitetit dhe lider i dialogut, ndërsa brenda Serbisë ushqen narrativa viktimizimi dhe mbron strukturat radikale në veri të Kosovës. Kjo dualitet përbën thelbin e strategjisë së tij politike. Ai nuk ka interes të vërtetë për stabilitet të plotë në veri, sepse tensioni i kontrolluar shërben si instrument presioni ndaj Bashkimit Evropian dhe NATO-s.
Pas sulmit të 29 majit, Serbia nuk ndërmori hapa seriozë kundër organizatorëve të dhunës. Përkundrazi, shumë prej figurave të përfshira vazhduan të lëvizin lirshëm në Serbi. Radoiçiqi mbeti i mbrojtur politikisht edhe pas pranimit të rolit të tij në sulmin e Banjskës. Kjo mbrojtje e vazhdueshme e shndërron Beogradin nga një vëzhgues pasiv në një sponsor të tërthortë të destabilizimit në veri të Kosovës.
Një nga aspektet më problematike të gjithë krizës mbetet reagimi relativisht i dobët ndërkombëtar ndaj rolit të Serbisë. Edhe pse ushtarët e NATO-s u sulmuan fizikisht nga grupe paramilitare serbe, një pjesë e diplomacisë perëndimore vazhdoi ta trajtonte situatën kryesisht si një “përshkallëzim ndëretnik”, duke shmangur njohjen e drejtpërdrejtë të strukturave terroriste dhe sponsorëve të tyre politikë.
Në përfundim, tre vjet pas sulmit ndaj KFOR-it, pyetja qendrore mbetet nëse Perëndimi, veçanërisht BE-ja, i ka nxjerrë mësimet e duhura nga ajo që ndodhi në Zveçan. Sulmi i 29 majit nuk ishte as incident lokal dhe as protestë spontane. Ai ishte një paralajmërim i qartë se nacionalizmi paramilitar serb, i mbështetur nga rrjete kriminale, struktura shtetërore të inteligjencës dhe segmente të Kishës Ortodokse Serbe, vazhdon të përbëjë një nga kërcënimet më serioze për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor./TheBalkanReport